Burada Belge ve Burada Dizgi

Önceki üç ders girdinin iki kaynağını gösterdi: klavye ve dosya. Betikler üçüncü bir kaynağa daha ihtiyaç duyar — betiğin kendi metnine gömülü sabit içerik. Yapılandırma şablonu, çok satırlı kullanım iletisi, sınama verisi ve veritabanı sorgusu bu sınıfa girer.

Bu içeriği ayrı bir dosyada tutmak, betiği tek başına taşınamaz kılar. Her satırı ayrı echo ile yazmak ise satır sonlarını, tırnakları ve boşlukları elle yönetmeyi gerektirir. Kabuk bu iş için iki gösterim tanımlar.

Burada Belge

Burada belge (here document), << işlecinden sonra bir sonlandırıcı yazılarak başlar; sonlandırıcının tek başına geçtiği satıra kadarki metin, komutun standart girdisi olur.

kod=404
cat <<SON
Aranan kod: $kod
SON

Aranan kod: 404

Sonlandırıcı adı serbesttir; içerikte geçmeyecek bir dizi seçilir. EOF yaygın bir seçimdir, ama zorunlu değildir — bu kursta SON kullanılacak.

İki kural katıdır. Sonlandırıcı satırında ondan başka hiçbir karakter bulunamaz; sondaki tek bir boşluk bile satırı sonlandırıcı olmaktan çıkarır ve kabuk dosya sonuna kadar okumaya devam ederek hata verir. İkincisi, sonlandırıcı satırı girintili olamaz — bunun bir istisnası aşağıda ele alınıyor.

Genişletme ve Sonlandırıcının Alıntılanması

Burada belge içeriği, öntanımlı olarak çift tırnak içindeymiş gibi işlenir: değişken genişletme, komut yerine koyma ve aritmetik genişletme uygulanır.

ad="rapor"
cat <<SON
Kutuk: $ad.log
Satir sayisi: $(grep -c '' erisim.log)
Aritmetik: 5 * 3 = $((5 * 3))
SON

Kutuk: rapor.log
Satir sayisi: 30
Aritmetik: 5 * 3 = 15

Sonlandırıcı alıntılanırsa hiçbir genişletme yapılmaz; metin harfi harfine geçer. Alıntılama tek tırnak, çift tırnak veya ters bölü ile yapılabilir; üçü de aynı sonucu verir.

cat <<'SON'
Kutuk: $ad.log
Komut: $(pwd)
Aritmetik: $((5 * 3))
SON

Kutuk: $ad.log
Komut: $(pwd)
Aritmetik: $((5 * 3))

Bu ayrım yazım süsü değil, doğruluk koşuludur. Bir betiğe başka bir betiğin kaynak kodunu, bir kabuk yapılandırmasını veya $ içeren herhangi bir şablonu gömerken sonlandırıcı alıntılanmazsa, gömülü metindeki $ işaretleri dış betikte genişletilir ve içerik sessizce bozulur. Kural olarak: genişletme bilinçli olarak isteniyorsa sonlandırıcı açık bırakılır, aksi hâlde alıntılanır.

Girinti Kaldırma

Burada belge, bir if veya for gövdesinin içindeyken çevresindeki kodun girintisine uymaz; içerik harfi harfine aktarıldığı için girinti de metne girer. <<- biçimi bu sorunu kısmen çözer: içerik satırlarının ve sonlandırıcı satırının başındaki sekme karakterlerini siler.

if true; then
	cat <<-SON
		girintili satir
		ikinci satir
	SON
fi

girintili satir
ikinci satir

Kısıt açıktır: yalnızca sekme karakteri silinir, boşluk silinmez. Boşlukla girintileyen bir dosyada <<- hiçbir işe yaramaz. Bu, kabuk dilinin taşınabilir tutulmuş ama kullanışsız kalmış köşelerinden biridir; yazım kurallarınız boşluk girintisi gerektiriyorsa burada belgeyi girintisiz bırakmak daha az sürprizlidir.

Burada Dizgi

Burada dizgi (here string), tek satırlık girdi için kısaltmadır. <<< işlecinin sağındaki değer, sonuna bir satır sonu eklenerek komutun standart girdisi olur.

ad="rapor"
tr 'a-z' 'A-Z' <<< "$ad hazir"

RAPOR HAZIR

Eklenen satır sonu gerçektir ve sayılır:

wc -c <<< "abc"
printf '%s' "abc" | wc -c

       4
       3

Bu fark, uzunluk sayan veya baytı baytına karşılaştıran işlerde önemlidir. Satır sonu istemiyorsanız burada dizgi değil, printf ile boru hattı kullanın.

Burada dizginin en yaygın kullanımı, bir dizgiyi alanlarına ayırmaktır:

read -r adres kod <<< "10.0.0.12 200"
echo "adres=$adres kod=$kod"

adres=10.0.0.12 kod=200

Aynı işi boru hattıyla yapmak, önceki dersteki alt kabuk tuzağına düşerdi: echo ... | read yazımında read alt kabukta çalışır ve atadığı değişkenler kaybolur. Burada dizgi yönlendirmedir, boru değildir; komut ana kabukta kalır. <<< bash eklentisidir, POSIX kabuk dilinde yoktur.

Boru Hattında ve Yönlendirmeyle

Burada belge de sıradan bir girdi yönlendirmesidir; komutun geri kalan yönlendirmeleriyle ve boru hattıyla birlikte kullanılabilir. Yönlendirmeler komut satırının sonunda toplanır, içerik ise komutu izleyen satırlardan başlar:

sort <<'SON' | head -2
gamma
alpha
beta
SON

alpha
beta

Çıktının hedefe yazılması da aynı satırda belirtilir. Bu, sabit içeriği dosyaya dökmenin en doğrudan yoludur:

cat > mini.log <<'SON'
10.0.0.1 GET /a 200
10.0.0.2 GET /b 404
SON

wc -l mini.log

       2 mini.log

Kütüğü Yeniden Üretmek

Bu kursun erisim.log dosyası bir dış kaynaktan indirilmez; betikle üretilir. Böylece her okur aynı veriyle çalışır ve sonuçlar birebir karşılaştırılabilir olur.

Aşağıdaki veri-uret.sh betiği kütüğü sıfırdan yazar. Sonlandırıcı alıntılanmıştır: içerikte $ geçmese bile, veri metnini genişletmeye açık bırakmamak doğru varsayılandır.

cat > veri-uret.sh <<'BETIK_SONU'
cat > erisim.log <<'SON'
10.0.0.12 - - [07/Feb/2024:09:12:44 +0000] "GET /index.html HTTP/1.1" 200 5120
10.0.0.31 - - [07/Feb/2024:09:12:51 +0000] "GET /statik/stil.css HTTP/1.1" 200 2048
SON
BETIK_SONU

Dıştaki sonlandırıcı (BETIK_SONU) ile içteki (SON) farklı seçilmiştir. Aynı olsalardı dış belge ilk SON satırında biterdi ve geri kalan metin komut olarak yorumlanırdı. İç içe burada belge yazarken sonlandırıcıların ayrı olması zorunludur.

Yukarıdaki parça, dersin başındaki otuz satırın ilk ikisini içerir; tam veri kümesi Standart Girdi, Çıktı ve Hata dersinde verilmişti. Kendi veri-uret.sh dosyanızı otuz satırın tamamıyla oluşturun; sonraki derslerde kütük bozulduğunda tek komutla geri getirilebilir olacak.

Ne Zaman Hangisi

Üç gösterim aynı işi farklı ölçeklerde yapar:

Gösterim	Girdi	Genişletme	Tipik kullanım
<< SON	çok satırlı	uygulanır	şablon, biçimlendirilmiş rapor başlığı
<< 'SON'	çok satırlı	uygulanmaz	gömülü kaynak kod, sabit veri
<<<	tek satırlı	uygulanır	dizgiyi alanlara ayırma, tek satır süzme

Dördüncü bir seçenek olarak printf ile boru hattı her zaman kullanılabilir ve tamamen taşınabilirdir; karşılığında satır sonlarının elle yönetilmesini ister.

Özet

• Burada belge, << ile başlar ve sonlandırıcının tek başına geçtiği satıra kadarki metni komutun standart girdisi yapar.
• Sonlandırıcı alıntılanmazsa içerik çift tırnak kuralıyla genişletilir; alıntılanırsa harfi harfine geçer. Gömülü kaynak kodda alıntılamak zorunludur.
• <<- biçimi yalnızca sekme girintisini kaldırır; boşluk girintisine etkisi yoktur.
• Burada dizgi tek satırlık girdi verir ve sonuna satır sonu ekler; boru hattının aksine komutu alt kabuğa itmez.
• İç içe burada belgelerde sonlandırıcılar farklı seçilmelidir.

Sonraki Adım

Bu konudaki tüm örneklerde komutların başarılı olduğu varsayıldı. Oysa grep eşleşme bulamadığında, cut dosyayı açamadığında ya da sort disk alanı bulamadığında bir sonuç bildirir. Sonraki ders bu bildirimi — çıkış kodunu — tanımlar: sıfırın neden başarı demek olduğunu, && ve || işleçlerinin bu koda nasıl bağlandığını ve kabuğun kendi ayırdığı kod aralıklarını ele alır.