Özel Değişkenler ve Argümanlar

Kütük adı artık bir değişkenden geliyor, ama betiği çağıran için doğal yol bu değildir. KUTUK=erisim.log ./rapor.sh yazmak yerine ./rapor.sh erisim.log yazmak beklenir. Komut satırından gelen değerler, kabukta ayrı bir mekanizmayla — konumsal parametreler (positional parameters) ile — karşılanır.

Programlama Temelleri kursunda fonksiyon parametreleri adlarıyla tanımlanıyordu. Kabukta adlandırma yoktur: parametreler numaralanır ve numaralarıyla okunur. Bu ders o numaraları, listeyi bir bütün olarak ele almanın iki yolunu ve seçenek ayrıştırmayı kurar.

Konumsal Parametreler

$1, $2, … betikçe alınan argümanları sırayla verir. $0 betiğin çağrıldığı adı, $# argüman sayısını tutar.

#!/usr/bin/env bash
# arg.sh
echo "betik adi     : $0"
echo "arguman sayisi: $#"
echo "ilk           : $1"
echo "ikinci        : $2"
echo "onuncu        : ${10}"

chmod +x arg.sh
./arg.sh a b c d e f g h i j

betik adi     : ./arg.sh
arguman sayisi: 10
ilk           : a
ikinci        : b
onuncu        : j

Dokuzdan büyük numaralar süslü ayraç ister. $10 yazılsaydı kabuk bunu $1 ve 0 diye okur, ilk argümanın ardına sıfır ekleyerek a0 üretirdi. Ayraç kullanımı bu yüzden zorunludur.

$0, betiğin çalıştırılırken yazıldığı addır; dosyanın gerçek adı olmak zorunda değildir ve saltık yol içermeyebilir. Kullanım iletilerinde $0 yazmak yaygındır ama betiğin adını sabit yazmak daha okunaklı bir çıktı verir.

Argüman Listesi: "$@" ve "$*"

Tüm argümanları birlikte aktarmak için iki gösterim vardır ve aralarındaki fark yalnızca tırnak içinde ortaya çıkar.

• "$@", her argümanı ayrı bir kelime olarak genişletir.
• "$*", tüm argümanları IFS’in ilk karakteriyle birleştirip tek kelime üretir.
• Tırnaksız $@ ve $*, ikisi de kelime bölmeye uğrar ve ayrım kaybolur.

#!/usr/bin/env bash
# liste.sh
say() { printf 'sayi=%d\n' "$#"; printf '  <%s>\n' "$@"; }
echo '--- "$@" ---'; say "$@"
echo '--- "$*" ---'; say "$*"
echo '--- $@   ---'; say $@

chmod +x liste.sh
./liste.sh "erisim kutugu.log" 404

--- "$@" ---
sayi=2
  <erisim kutugu.log>
  <404>
--- "$*" ---
sayi=1
  <erisim kutugu.log 404>
--- $@   ---
sayi=3
  <erisim>
  <kutugu.log>
  <404>

Üç sonuç üç farklı anlam taşır. İlki, çağıranın verdiği sınırları koruyarak listeyi aktarır. İkincisi listeyi tek metne çevirir — ileti yazdırmak dışında bir işe yaramaz. Üçüncüsü, boşluk içeren argümanı ikiye böler ve çağıranın niyetini bozar.

Kural: argümanları başka bir komuta aktarırken her zaman "$@" kullanın. Bu, önceki dersteki tırnaklama kuralının konumsal parametrelere uzanmasıdır.

Listeyi Tüketmek

shift komutu konumsal parametreleri bir sola kaydırır: $2 yeni $1 olur, $# bir azalır. Argümanları sırayla işleyen döngülerin temelidir.

#!/usr/bin/env bash
# shift.sh
while [ "$#" -gt 0 ]; do
  echo "islenen: $1 (kalan: $#)"
  shift
done

chmod +x shift.sh
./shift.sh bir iki uc

islenen: bir (kalan: 3)
islenen: iki (kalan: 2)
islenen: uc (kalan: 1)

shift N biçimi bir defada N parametre atar. Kalan parametre sayısından fazlasını atmaya çalışmak sıfırdan farklı kod döndürür ve listeyi değiştirmez.

Betiğe İlişkin Özel Değişkenler

Kabuk, çalışan betik hakkında birkaç değeri özel adlarda tutar.

Ad	İçerik
$?	son komutun çıkış kodu
$$	çalışan kabuğun süreç numarası
$!	arka planda başlatılan son sürecin numarası
$-	etkin kabuk seçenekleri
$0	betiğin çağrıldığı ad
$#	konumsal parametre sayısı

$$ geçici dosya adı üretmekte sık kullanılır; ancak süreç numaraları yeniden kullanılabildiği için tek başına güvenli değildir. Tuzaklar ve Temizlik dersinde mktemp ile doğru yol gösterilecek.

$! arka plan süreçlerini beklemek ve durdurmak için gerekir; Çıkış Kodları dersinde sinyal kodları $$ ile üretilmişti.

Seçenek Ayrıştırma

Argümanları elle ayrıştırmak — birinci argüman seçenekse, ikinci onun değeriyse … — kısa sürede okunmaz hâle gelir. getopts yerleşik komutu kısa seçenekleri sözleşmeye uygun biçimde ayrıştırır.

getopts iki argüman alır: tanınan seçeneklerin dizgisi ve bulunan seçeneğin yazılacağı değişken adı. Dizgideki bir harfin ardından : gelirse o seçenek değer bekler; değer OPTARG değişkenine konur. Dizginin başındaki :, hata iletilerini getopts’un değil betiğin üreteceğini bildirir.

#!/usr/bin/env bash
# sec.sh
adet=5
ayrinti=0
while getopts ':n:va' secenek; do
  case "$secenek" in
    n)  adet="$OPTARG" ;;
    v)  ayrinti=1 ;;
    a)  echo "kullanim: sec.sh [-n SAYI] [-v] KUTUK"; exit 0 ;;
    :)  echo "hata: -$OPTARG deger bekliyor" >&2; exit 2 ;;
    \?) echo "hata: bilinmeyen secenek -$OPTARG" >&2; exit 2 ;;
  esac
done
shift $((OPTIND - 1))
echo "adet=$adet ayrinti=$ayrinti kalan=$# ilk=[${1-yok}]"

Dört çağrı, dört davranışı gösterir:

chmod +x sec.sh
./sec.sh -n 3 -v erisim.log
./sec.sh erisim.log
./sec.sh -n
./sec.sh -z

adet=3 ayrinti=1 kalan=1 ilk=[erisim.log]
adet=5 ayrinti=0 kalan=1 ilk=[erisim.log]
hata: -n deger bekliyor
hata: bilinmeyen secenek -z

Son iki çağrı 2 koduyla sonlandı. Kullanım hatasını başka bir hata sınıfından ayrı bir kodla bildirmek, betiği zincirde kullanılabilir kılar.

OPTIND, getopts’un işlediği son argümanın sırasını tutar. Döngüden sonraki shift $((OPTIND - 1)) satırı seçenekleri listeden atar; geriye yalnızca seçenek olmayan argümanlar kalır. Bu satır unutulursa $1 hâlâ ilk seçeneği gösterir.

getopts yalnızca tek harfli seçenekleri tanır; --ayrinti gibi uzun seçenekler için destek yoktur. Uzun seçenek gerekiyorsa while–case ile elle ayrıştırma yazılır. Ayrıca case dallarındaki \? yazımındaki ters bölü gereklidir: ? case kalıplarında tek karakter eşleyen özel bir simgedir.

Argüman Sonu İşareti

Tire ile başlayan bir değer, seçenek sanılabilir. Örneğin -eski.log adlı bir dosya, çoğu komut tarafından seçenek olarak yorumlanır. Sözleşme, argüman listesinde -- görüldüğünde ondan sonrasının seçenek olmadığını kabul etmektir. Aşağıdaki kalıp tireyle başlar ve kütükteki her satırda geçen - - [ dizisini arar; -- olmasa grep kalıbı seçenek sanardı:

grep -c -- '- - \[' erisim.log

30

Kendi betiklerinizde de getopts bu işareti tanır ve orada durur. Değişkenden gelen dosya adlarını başka bir komuta aktarırken -- yazmak, kullanıcı girdisiyle seçenek karışmasını önler.

Betiğe Uygulama

rapor.sh artık bir arayüz kazanır: kaç satır listeleneceği -n ile, kütük adı ilk konumsal parametreyle verilir.

#!/usr/bin/env bash
# rapor.sh — erisim kutugunden ozet rapor uretir.
# Kullanim: rapor.sh [-n SAYI] [KUTUK]

adet=5

while getopts ':n:' secenek; do
  case "$secenek" in
    n)  adet="$OPTARG" ;;
    :)  echo "hata: -$OPTARG deger bekliyor" >&2; exit 2 ;;
    \?) echo "hata: bilinmeyen secenek -$OPTARG" >&2; exit 2 ;;
  esac
done
shift $((OPTIND - 1))

kutuk="${1:-erisim.log}"

echo "== Kutuk: $kutuk (ilk $adet yol) =="
cut -d' ' -f7 "$kutuk" | sort | uniq -c | sort -rn | head -"$adet"

chmod +x rapor.sh
./rapor.sh -n 3

== Kutuk: erisim.log (ilk 3 yol) ==
      6 /api/veri
      4 /yok.html
      4 /index.html

Betik hâlâ eksik: verilen kütük yoksa cut hata verir ve rapor başlığı boşuna basılmış olur. Bu eksik sonraki dersin konusudur.

Özet

• Konumsal parametreler $1’den başlar; dokuzdan büyük numaralar süslü ayraç ister. $# sayıyı, $0 çağrılan adı verir.
• "$@" argümanları ayrı kelimeler olarak, "$*" tek kelime olarak genişletir; tırnaksız yazımda ikisi de kelime bölmeye uğrar. Aktarımda "$@" kullanılır.
• shift listeyi bir sola kaydırır ve argümanları sırayla tüketen döngüyü mümkün kılar.
• getopts kısa seçenekleri ayrıştırır; OPTARG değeri, OPTIND işlenen sırayı tutar ve döngüden sonra shift $((OPTIND - 1)) gerekir.
• -- işareti, ondan sonrasının seçenek olmadığını bildirir ve tire ile başlayan değerleri korur.

Sonraki Adım

Betik, kendisine verilen kütüğün var olduğunu ve okunabildiğini varsayıyor. Bu varsayımı sınamak için bir koşul gerekir; kabukta koşul, bir komutun çıkış kodudur. Sonraki ders dosya, dizgi ve sayı testlerini, [ ] ile [[ ]] arasındaki farkı ve bu farkın neden sözdizim tercihi değil doğruluk meselesi olduğunu ele alır.