Davranış Modelleri

Önceki ders ödünç alma akışının yükünü on üç karar noktasından altıya indirdi ve süreyi 7.44 saniyeden 3.32 saniyeye çekti. Bu, akışa giren kullanıcının işini kolaylaştıran bir kazançtır. Cevaplanmayan soru şudur: kullanıcı akışa niye girsin? Katalog kullanıcılarının çoğu kayıt ayrıntısını açar, okur ve ödünç almadan çıkar. Yük düşük olsa bile davranış gerçekleşmeyebilir.

Bu ders bir davranışın gerçekleşmesi için hangi koşulların aynı anda sağlanması gerektiğini kurar ve bu koşullardan hangisine müdahale etmenin daha çok kullanıcıyı eyleme geçirdiğini hesaplar.

Üç Koşul Aynı Anda Gerekir

Yaygın kullanılan davranış modeli, bir davranışın üç koşulun kesişiminde gerçekleştiğini söyler.

Motivasyon (motivation), kullanıcının o davranışı yapmayı isteme derecesidir. Katalogda bir kaydı ödünç almanın motivasyonu, kullanıcının o kitaba duyduğu ihtiyaçtan gelir; arayüz bu ihtiyacı yaratmaz, olsa olsa görünür kılar.

Yetenek (ability), davranışı yapabilme kolaylığıdır. Yetenek yalnızca kullanıcının becerisi değildir; görevin maliyetiyle birlikte belirlenir. Aynı kullanıcı, on üç karar noktalı bir akışta altı karar noktalı akıştakinden daha düşük yeteneğe sahiptir.

Tetikleyici (trigger), davranışı o anda başlatan işarettir. Kayıt ayrıntısındaki “Ödünç al” düğmesi bir tetikleyicidir; teslim tarihi yaklaşan kitabı bildiren ileti de öyle.

Üçü çarpımsal biçimde işler: biri sıfırsa davranış olmaz. Motivasyonu yüksek ama tetikleyiciyi görmeyen kullanıcı ödünç almaz. Tetikleyiciyi gören ama akışı tamamlayacak yeteneği olmayan kullanıcı da almaz. Bu, gözlenen bir “dönüşüm düşüklüğünün” en az üç farklı nedeni olabileceği anlamına gelir ve hangisi olduğu tahminle bulunmaz.

İki Müdahalenin Nüfus Üzerindeki Etkisi

Aşağıdaki hesap iki bin kullanıcılık bir nüfus kuruyor. Her kullanıcının bir motivasyonu ve bir temel becerisi var. Yetenek, beceriyle akış maliyetinin birlikte belirlediği bir büyüklük: maliyet arttıkça yetenek düşüyor. Davranış, motivasyon ile yeteneğin çarpımı bir eşiği geçtiğinde ve tetikleyici görüldüğünde gerçekleşiyor.

İki müdahale karşılaştırılıyor: motivasyonu on beş puan artırmak (ödünç almanın yararını görünür kılan bir metin) ve akışı on üç karardan altı karara indirmek.

// davranis.mjs — motivasyon, yetenek ve tetikleyici cercevesinin nufus uzerinde hesabi

function uretec(tohum) {
  let s = tohum >>> 0;
  return () => { s = (s * 1664525 + 1013904223) >>> 0; return s / 4294967296; };
}

const NUFUS = 2000;
const ESIK = 20;          // motivasyon x yetenek bu esigi gecmelidir

// Nufus: her kullanicinin motivasyonu (0-100) ve temel becerisi (0.2-1.0)
function nufus() {
  const rnd = uretec(19770401);
  const k = [];
  for (let i = 0; i < NUFUS; i++) {
    k.push({ motivasyon: rnd() * 100, beceri: 0.2 + rnd() * 0.8 });
  }
  return k;
}

// Akis maliyeti yetenegi asagi ceker; maliyet 02. dersteki karar suresidir.
const yetenek = (beceri, maliyet) => beceri * (4 / (4 + maliyet));

function oran(kisiler, { maliyet, motivasyonEki = 0, tetikleyiciOrani = 1 }) {
  let eyleme = 0;
  for (const k of kisiler) {
    const m = Math.min(100, k.motivasyon + motivasyonEki);
    if (m * yetenek(k.beceri, maliyet) >= ESIK) eyleme++;
  }
  return (eyleme / kisiler.length) * tetikleyiciOrani * 100;
}

const K = nufus();
const TAM_AKIS = 7.44;      // 02. ders: 13 karar noktali akis
const AZALTILMIS = 3.32;    // 02. ders: 6 karar noktali akis

console.log("mudahale                              akis maliyeti  eyleme gecen");
const temel = oran(K, { maliyet: TAM_AKIS });
console.log(`yok (temel durum)                         ${TAM_AKIS.toFixed(2)} sn   ${temel.toFixed(1).padStart(6)} %`);
const motivasyonlu = oran(K, { maliyet: TAM_AKIS, motivasyonEki: 15 });
console.log(`motivasyon +15                            ${TAM_AKIS.toFixed(2)} sn   ${motivasyonlu.toFixed(1).padStart(6)} %`);
const yetenekli = oran(K, { maliyet: AZALTILMIS });
console.log(`akis 13 karardan 6 karara indirildi       ${AZALTILMIS.toFixed(2)} sn   ${yetenekli.toFixed(1).padStart(6)} %`);
const ikisi = oran(K, { maliyet: AZALTILMIS, motivasyonEki: 15 });
console.log(`ikisi birlikte                            ${AZALTILMIS.toFixed(2)} sn   ${ikisi.toFixed(1).padStart(6)} %`);

// Tetikleyici: kullanici o an eylem cagrisini gormuyorsa davranis gerceklesmez
console.log("\ntetikleyici gorunurlugu  eyleme gecen (azaltilmis akis)");
for (const t of [0.3, 0.6, 0.9, 1.0]) {
  console.log(`${(t * 100).toFixed(0).padStart(21)} %  ${oran(K, { maliyet: AZALTILMIS, tetikleyiciOrani: t }).toFixed(1).padStart(6)} %`);
}

// Hangi mudahale kimi eyleme geciriyor: nufusu dort bolgeye ayir
const bolge = (k) => (k.motivasyon >= 50 ? "yuksek motivasyon" : "dusuk motivasyon") +
  (k.beceri >= 0.6 ? " / yuksek beceri" : " / dusuk beceri");
const BOLGELER = ["yuksek motivasyon / yuksek beceri", "yuksek motivasyon / dusuk beceri",
  "dusuk motivasyon / yuksek beceri", "dusuk motivasyon / dusuk beceri"];

function bolgeOranlari(ayar) {
  const sayac = {}, toplam = {};
  for (const b of BOLGELER) { sayac[b] = 0; toplam[b] = 0; }
  for (const k of K) {
    const b = bolge(k);
    toplam[b]++;
    const m = Math.min(100, k.motivasyon + (ayar.motivasyonEki ?? 0));
    if (m * yetenek(k.beceri, ayar.maliyet) >= ESIK) sayac[b]++;
  }
  return BOLGELER.map((b) => ({ b, oran: (sayac[b] / toplam[b]) * 100, n: toplam[b] }));
}

console.log("\nbolge                                 kisi   temel  motivasyon+15  akis kisaltma");
const t0 = bolgeOranlari({ maliyet: TAM_AKIS });
const t1 = bolgeOranlari({ maliyet: TAM_AKIS, motivasyonEki: 15 });
const t2 = bolgeOranlari({ maliyet: AZALTILMIS });
for (let i = 0; i < BOLGELER.length; i++) {
  console.log(
    `${BOLGELER[i].padEnd(36)} ${String(t0[i].n).padStart(5)} ${(t0[i].oran.toFixed(1) + " %").padStart(8)}` +
    ` ${(t1[i].oran.toFixed(1) + " %").padStart(14)} ${(t2[i].oran.toFixed(1) + " %").padStart(14)}`
  );
}

// Ikinci ziyaret: motivasyon eki soner, akis kisaltmasi kalir
console.log("\nziyaret  motivasyon mudahalesi  akis kisaltmasi");
for (const z of [1, 2, 3]) {
  const ek = z === 1 ? 15 : 0;               // ikna metni yalniz ilk ziyarette etkili
  const m = oran(K, { maliyet: TAM_AKIS, motivasyonEki: ek });
  const y = oran(K, { maliyet: AZALTILMIS });
  console.log(`${String(z).padStart(7)}  ${(m.toFixed(1) + " %").padStart(20)}  ${(y.toFixed(1) + " %").padStart(15)}`);
}

// Esik egrisi: bir davranisin gerceklesmesi icin gereken en az motivasyon
console.log("\nyetenek  gereken en az motivasyon");
for (const bec of [0.2, 0.3, 0.4, 0.6, 0.8, 1.0]) {
  const tam = ESIK / yetenek(bec, TAM_AKIS);
  const az = ESIK / yetenek(bec, AZALTILMIS);
  console.log(`${bec.toFixed(1).padStart(7)}  tam akis ${(tam > 100 ? "erisilemez" : tam.toFixed(1)).padStart(10)}   azaltilmis akis ${(az > 100 ? "erisilemez" : az.toFixed(1)).padStart(10)}`);
}

mudahale                              akis maliyeti  eyleme gecen
yok (temel durum)                         7.44 sn     14.6 %
motivasyon +15                            7.44 sn     23.5 %
akis 13 karardan 6 karara indirildi       3.32 sn     34.6 %
ikisi birlikte                            3.32 sn     47.0 %

tetikleyici gorunurlugu  eyleme gecen (azaltilmis akis)
                   30 %    10.4 %
                   60 %    20.8 %
                   90 %    31.2 %
                  100 %    34.6 %

bolge                                 kisi   temel  motivasyon+15  akis kisaltma
yuksek motivasyon / yuksek beceri      531   55.0 %         84.0 %         96.8 %
yuksek motivasyon / dusuk beceri       501    0.2 %          2.2 %         26.3 %
dusuk motivasyon / yuksek beceri       485    0.0 %          2.7 %          9.7 %
dusuk motivasyon / dusuk beceri        483    0.0 %          0.0 %          0.0 %

ziyaret  motivasyon mudahalesi  akis kisaltmasi
      1                23.5 %           34.6 %
      2                14.6 %           34.6 %
      3                14.6 %           34.6 %

yetenek  gereken en az motivasyon
    0.2  tam akis erisilemez   azaltilmis akis erisilemez
    0.3  tam akis erisilemez   azaltilmis akis erisilemez
    0.4  tam akis erisilemez   azaltilmis akis       91.5
    0.6  tam akis       95.3   azaltilmis akis       61.0
    0.8  tam akis       71.5   azaltilmis akis       45.8
    1.0  tam akis       57.2   azaltilmis akis       36.6

Yeteneğe Müdahale Motivasyona Müdahaleden Fazlasını Getirir

İlk tablo iki müdahaleyi aynı ölçekte karşılaştırıyor. Motivasyonu on beş puan artırmak eyleme geçen oranını yüzde 14.6’dan 23.5’e taşıyor. Akışı kısaltmak aynı oranı 34.6’ya taşıyor. İkisi birlikte 47.0.

Bu karşılaştırmanın adil olması için iki müdahalenin de “on beş birim” olması gerekirdi; öyle değil. Karşılaştırmayı anlamlı kılan şey, iki müdahalenin maliyetlerinin de benzer olmasıdır: bir metin yazmak ile yedi alanı varsayılana bağlamak birbirine yakın işlerdir. Aynı emeğe karşılık ikinci müdahale iki katından fazla kullanıcıyı akışa sokuyor.

Nedeni üçüncü tabloda görünür. Motivasyon müdahalesi “yüksek motivasyon / yüksek beceri” bölgesinde yüzde 55’ten 84’e çıkıyor — zaten eyleme geçmeye yakın olan grup. Diğer üç bölgede etkisi yüzde 3’ün altında. Akış kısaltması ise “yüksek motivasyon / düşük beceri” bölgesinde yüzde 0.2’den 26.3’e çıkarıyor. Bu bölge nüfusun dörtte biri ve kitabı gerçekten isteyen ama akışı tamamlayamayan kullanıcılardan oluşuyor.

Son tablo bu farkın nedenini net biçimde veriyor. Yeteneği 0.4 ve altında olan kullanıcılar için tam akış erişilemez: motivasyon yüz puan bile olsa eşik geçilmiyor. Akış kısaldığında 0.4 yetenekli kullanıcı için gerekli motivasyon 91.5’e, 0.6 yetenekli kullanıcı için 95.3’ten 61.0’a iniyor. Motivasyon müdahalesi bu kullanıcılara hiçbir şey yapamaz; onların sorunu istememek değil, yapamamaktır. Yeteneği 0.3 ve altında olan kullanıcı için ise akışı kısaltmak da yetmiyor — bu grup için altı karar noktası hâlâ fazla ve tasarımın yapması gereken, akışı biraz daha kısaltmak değil, o kullanıcının görevi niçin tamamlayamadığını araştırmaktır.

Motivasyon Sönümlenir, Yetenek Kalır

Dördüncü tablo zaman boyutunu ekliyor. İkna metni ilk ziyarette yüzde 23.5 veriyor; ikinci ziyarette kullanıcı aynı metni okumuş olduğu için etkisi kalmıyor ve oran temel duruma, yüzde 14.6’ya dönüyor. Akış kısaltması her ziyarette yüzde 34.6 veriyor.

Bu, iki müdahale türü arasındaki en pratik farktır. Motivasyon müdahalesi tekrar gerektirir; her tekrarda etkisi azalır ve etkiyi korumak için dozun artırılması gerekir. Dozun artması, ifadenin abartılmasıdır. Abartma bir noktadan sonra doğruluktan ayrılır ve bu ayrılma bu konunun sonunda ele alınacak sınırın ta kendisidir.

Yetenek müdahalesi tekrar gerektirmez; akış bir kez kısaltıldığında kısa kalır. Bir kararı kullanıcıdan almanın kalıcı olması, aynı zamanda o kararın doğru varsayılana bağlanmasını daha önemli hâle getirir.

Tetikleyici Çarpandır, Toplanan Değil

İkinci tablo tetikleyicinin farklı bir büyüklük olduğunu gösteriyor. Görünürlük yüzde 30’ken eyleme geçen oran 10.4; yüzde 100’ken 34.6. İlişki doğrusal, çünkü tetikleyici diğer iki koşulun çarpanıdır: kullanıcı hazır olsa bile o an işareti görmüyorsa davranış gerçekleşmez.

Tetikleyicinin tasarımında iki ayrı soru vardır ve karıştırılırlar. Birincisi görünürlük: eylem çağrısı kullanıcının baktığı yerde mi? Bu, Arayüz Tasarımının Temelleri kursundaki görsel hiyerarşi sorusudur. İkincisi zamanlama: tetikleyici, kullanıcının motivasyonunun ve yeteneğinin eşiği geçtiği anda mı geliyor?

İkinci soru ayrımın kaynağıdır. Teslim tarihi yaklaşan kitabı bildiren bir ileti, kullanıcının o bilgiye ihtiyaç duyduğu anda gelir; kullanıcı bu iletiyi istediğini bilseydi de isterdi. Kullanıcının hiç ilgilenmediği bir konuda gönderilen bir ileti ise bir tetikleyici değil, bir kesintidir. İkisi arasındaki fark, iletinin kullanıcının mevcut motivasyonuna mı yaslandığı yoksa motivasyon yaratmaya mı çalıştığıdır.

Model Ne Söylemez

Bu çerçeve bir tanımlama aracıdır, bir tahmin aracı değil. Eşik değeri, çarpımsal biçim ve motivasyon–yetenek dağılımı varsayımdır; başka varsayımlar başka sayılar verir. Hesabın taşıdığı sonuç şudur: davranış gerçekleşmediğinde eksik olan koşul belirlenmeden müdahale seçilemez. Motivasyon eksikse akışı kısaltmak işe yaramaz; yetenek eksikse ikna metni işe yaramaz.

Bir şey daha söylemez. Model, davranışın gerçekleşmesinin iyi olduğunu varsaymaz. Modelde eyleme geçen oranını artırmanın bir yolu da eşiği düşürmek, yani kullanıcının kararını yeterince düşünmeden vermesini sağlamaktır. Ödünç alma akışında bu, kullanıcıyı istemediği bir kitapla baş başa bırakır. Ölçüt burada da aynıdır: kullanıcı, tasarımcının bu değişikliği niçin yaptığını bilseydi de aynı kararı verir miydi? Akışın kısaltılmasında yanıt evettir. Kararın düşünülmesini engelleyen bir hızlandırmada değildir.

Özet

• Bir davranış motivasyon, yetenek ve tetikleyicinin çarpımı bir eşiği geçtiğinde gerçekleşir; biri sıfırsa davranış olmaz.
• Yetenek kullanıcının becerisi değil, beceriyle görev maliyetinin birlikte belirlediği büyüklüktür; akışı kısaltmak yeteneği artırır.
• Hesapta motivasyon müdahalesi eyleme geçen oranını yüzde 14.6’dan 23.5’e, akış kısaltması 34.6’ya taşıdı; ikisi birlikte 47.0.
• Motivasyon müdahalesi zaten eşiğe yakın olan gruba etki eder; düşük yetenekli grup için tam akış motivasyon yüz puan olsa bile erişilemezdir.
• Motivasyon kazancı ikinci ziyarette sönümlenir ve korunması için dozun artırılmasını gerektirir; yetenek kazancı her ziyarette aynı kalır.
• Eyleme geçen oranını artırmanın bir yolu da kullanıcının kararını düşünmesini engellemektir; ölçüt, kullanıcının değişikliği bilseydi de aynı kararı verip vermeyeceğidir.

Sonraki Adım

Bu ders tek bir davranışı ele aldı: kullanıcı bir kez ödünç alıyor. Katalog arayüzünün asıl sorusu tekrardır — kullanıcı ikinci, beşinci, yirminci kez geri geliyor mu? Tekrar eden davranış tek seferlik davranıştan farklı bir yapıyla açıklanır. Sonraki ders bu yapıyı kurar: ipucu, rutin ve ödülün oluşturduğu döngü, tekrarla nasıl güçlenir ve tasarımcının bu döngüyü kurmaya hakkı hangi koşulda vardır?