Değişkenler ve Veri Tipleri

Sözdizim ve Etiketler dersi, bir dosyanın ya hiç çalışmadığını ya da çalışırken kesildiğini ölçtü; ikisinde de bir sinyal vardı: çıkış kodu, durum kodu, bir istisna. Bu ders sinyalin hiç gelmediği yere iniyor: değer çalışıyor, yürütme sürüyor, ama değerin tipi değişmiş olabilir. Soru, tipin sinyal vermeden değişip değişmediği.

PHP’de bir değişken $ ile başlayan bir adtır ve tip bildirimi gerektirmez. Programlama Temelleri kursunda (M01/K02) değişken ve tip kavramı kurulmuştu; burada yalnız PHP’nin bu kavramlara nasıl davrandığı ölçülüyor. Bu düzene gevşek tipleme (loose typing) denir. Tipi okumak için get_debug_type() kullanılır: int, float, string, bool, array, null gibi adlar verir. Her ölçümde aynı yöntem izlenir: dosya bir hata işleyicisi (error handler) kurar, işleyici her bildirimde bir sayacı artırır ve dosya sonunda sayaç basılır. Sayaç sıfırsa dil hiçbir şey söylememiştir.

Tip Değere Bağlıdır

PHP’de tip, değişkenin değil o anda taşıdığı değerin özelliğidir. Aynı $x adı peş peşe bir tam sayı, bir dizgi (string), bir dizi ve bir boş değer taşıyabilir ve dil bunun için bir şey söylemez. Aşağıdaki dosya dört atama yapar ve her atamadan sonra tipi okur.

<?php
// atama.php — ayni ad art arda dort farkli tip tasir, sinyal gelmez
$bildirim = 0;
set_error_handler(function (int $seviye) use (&$bildirim): bool {
    $bildirim++;
    return true;
});

$x = 5;
echo get_debug_type($x), "\n";
$x = 'bes';
echo get_debug_type($x), "\n";
$x = [1, 2];
echo get_debug_type($x), "\n";
$x = null;
echo get_debug_type($x), "\n";
echo 'bildirim: ', $bildirim, "\n";

int
string
array
null
bildirim: 0

KN16. Dört atama dört ayrı tip üretti ve bildirim sayacı sıfır kaldı. Bu, gevşek tiplemenin en temel sonucudur: bir değişkene bakarak değerinin tipini söylemek için o satıra kadar olan atamaların hepsini izlemek gerekir. Ölçülen, serbestliğin kendisi değil, hiçbir sinyalle işaretlenmemesidir. Bu dersin ölçü sınıfı sessizdir.

Tam Sayı Sınırı

Bir int değerinin bir üst sınırı vardır ve PHP_INT_MAX sabiti onu verir. Sabitin değeri yapıya bağlıdır ve bu derste basılmaz; ölçülen, sınırın aşılınca ne olduğudur. Aşağıdaki dosya sınıra bir ekler ve sonuçtan önce ve sonra tipi okur.

<?php
// tasma.php — tam sayi sinirini asmak tipi sessizce degistirir
$uyarilar = 0;
set_error_handler(function (int $seviye) use (&$uyarilar): bool {
    $uyarilar++;
    return true;
});

$sinir = PHP_INT_MAX;
$sonraki = $sinir + 1;
echo get_debug_type($sinir), ' -> ', get_debug_type($sonraki), "\n";
echo 'bildirilen uyari: ', $uyarilar, "\n";

int -> float
bildirilen uyari: 0

KN17. Sınırın bir fazlası hata fırlatmadı, uyarı bildirmedi ve kırpılmadı: değer float oldu ve işlem sürdü. Çıktıdaki bildirilen uyari: 0 satırı sinyalin gelmediğini gösterir. Sonuç yanlış değil, başka türlüdür: float olarak saklanan değer artık bütün tam sayıları ayırt edemez. Çekirdek tablosundaki tam sayi tasmasi satırı bu sonucu sessiz sınıfına koymuştu; ölçüm onu doğruladı.

Kayan Noktalı Sayılar ve Bölme

Tipin değişmesi yalnız sınırda olmaz. Bölme işleci / iki tam sayıyı böldüğünde sonucun tipi, bölümün tam çıkıp çıkmamasına bağlıdır. Kayan noktalı sayılar ise ondalık kesirlerin çoğunu tam olarak saklayamaz. Aşağıdaki dosya üç şeyi ölçer: bölmenin sonuç tipini, 0.1 + 0.2 toplamının 0.3 ile eşitliğini ve tam sayı bölmesi intdiv()’in tipini.

<?php
// kesir.php — bolme tipi degistirir, kayan nokta tam saklamaz
$bolumler = [
    '6 / 3'        => 6 / 3,
    '7 / 2'        => 7 / 2,
    'intdiv(7, 2)' => intdiv(7, 2),
];
foreach ($bolumler as $ifade => $sonuc) {
    printf("%-14s%-7s%s\n", $ifade, get_debug_type($sonuc), var_export($sonuc, true));
}

$toplam = 0.1 + 0.2;
echo '0.1 + 0.2 === 0.3: ', var_export($toplam === 0.3, true), "\n";
echo 'fark 1e-9 icinde: ', var_export(abs($toplam - 0.3) < 1e-9, true), "\n";

6 / 3         int    2
7 / 2         float  3.5
intdiv(7, 2)  int    3
0.1 + 0.2 === 0.3: false
fark 1e-9 icinde: true

KN18. 6 / 3 bir int verdi, 7 / 2 bir float: aynı işlecin sonuç tipi operandların değerine göre değişti. 0.1 + 0.2 toplamı 0.3’e katı olarak eşit çıkmadı, ama aradaki fark çok küçük. Bu ikisi de sessizdir; kayan noktalı karşılaştırmada eşitlik yerine bir eşik kullanmak programcının işidir. Tam bölme isteniyorsa tipi her zaman int olan intdiv() vardır.

Doğruluk Değeri Dönüşümü

Bir değer bir koşulda ya da (bool) ile bir doğruluk değerine (boolean) dönüştürüldüğünde hangi değerlerin yanlış sayıldığı, tip konusunun bir başka yüzüdür. Aşağıdaki dosya on bir değeri dönüştürür.

<?php
// dogruluk.php — hangi degerler yanlis sayilir
$degerler = [
    '0'       => 0,
    '0.0'     => 0.0,
    "''"      => '',
    "'0'"     => '0',
    "'0.0'"   => '0.0',
    "' '"     => ' ',
    "'false'" => 'false',
    '[]'      => [],
    '[0]'     => [0],
    'null'    => null,
    '-1'      => -1,
    
];
foreach ($degerler as $ad => $deger) {
    printf("%-9s%s\n", $ad, var_export((bool) $deger, true));
}

0        false
0.0      false
''       false
'0'      false
'0.0'    true
' '      true
'false'  true
[]       false
[0]      true
null     false
-1       true

KN19. Sıfır, boş dizgi, '0', boş dizi ve null yanlış sayıldı; '0.0', bir boşluk, 'false' dizgisi, içinde bir eleman taşıyan dizi ve -1 doğru sayıldı. Yanlış sayılan '0' ile doğru sayılan '0.0' arasındaki fark, dönüşümün değerin anlamına değil biçimine baktığını gösterir. Hiçbiri bildirim üretmez.

Sayı Yazımları

Aynı tam sayı kaynak kodda birden çok biçimde yazılabilir: onaltılık, ikilik, sekizlik ve okunurluk için alt çizgili. Hepsi aynı tipi, yani int üretir. Aşağıdaki dosya beş yazımı yan yana koyar ve tipleriyle değerlerini basar; ölçülen, yazımın tipi etkileyip etkilemediğidir.

<?php
// yazim.php — sayi yazimlari ayni tipi uretir
$yazimlar = [
    '0x1F'      => 0x1F,
    '0b101'     => 0b101,
    '0o17'      => 0o17,
    '017'       => 017,
    '1_000_000' => 1_000_000,
    '1e3'       => 1e3,
];
foreach ($yazimlar as $yazim => $deger) {
    printf("%-10s%-6s%s\n", $yazim, get_debug_type($deger), var_export($deger, true));
}

0x1F      int   31
0b101     int   5
0o17      int   15
017       int   15
1_000_000 int   1000000
1e3       float 1000.0

KN20. Beş yazım int verdi; yalnız 1e3 bir float oldu, çünkü üstel gösterim her zaman kayan noktalı bir sayı üretir ve değeri tam sayıya eşit olsa bile tipi değişmez. Başında 0 olan 017 sekizlik okundu, yani 15 oldu; baştaki sıfırı süs sanan biri sessizce yanlış bir değer üretir. Bu yazım sınıfı da sessizdir.

Boş Değer Sınamaları

Bir değişkenin değeri yokken bunu anlamanın üç yolu vardır ve üçü farklı sonuç verir: isset(), empty() ve ??. Farkları ölçmek için aynı beş değer üçüne de verilir. Beşinci değişken hiç tanımlanmamıştır; sınamaların hiçbiri bu yüzden uyarı üretmez, bu da kendi başına ölçülecek bir sonuçtur.

<?php
// bos.php — isset, empty ve ?? farkli sorulara cevap verir
$bildirim = 0;
set_error_handler(function (int $seviye) use (&$bildirim): bool {
    $bildirim++;
    return true;
});

$sifir = 0;
$bos = '';
$yok = null;
$dolu = 'a';

printf("%-7s%-7s%-7s%s\n", 'ad', 'isset', 'empty', '??');
foreach (['sifir', 'bos', 'yok', 'dolu', 'hic'] as $ad) {
    $deger = $$ad ?? null;
    printf(
        "%-7s%-7s%-7s%s\n",
        $ad,
        var_export(isset($$ad), true),
        var_export(empty($$ad), true),
        var_export($deger, true)
    );
}
echo 'bildirim: ', $bildirim, "\n";

ad     isset  empty  ??
sifir  true   true   0
bos    true   true   ''
yok    false  true   NULL
dolu   true   false  'a'
hic    false  true   NULL
bildirim: 0

KN21. isset() yalnız “tanımlı ve null değil” sorusuna cevap verir: 0 ve boş dizgi için true, null ve tanımsız için false. empty() ters soruyu sorar ve 0 ile boş dizgiyi de boş sayar. ?? ise sol tarafın değerini ya da null’ı taşır. Tanımsız $hic üç sınamada da bildirim üretmedi; uyarıyı yalnız doğrudan okuma üretir. Sınamayı yanlış seçmek, 0’ı “yok” saymak gibi mantık hatalarına yol açar ve bu hatalar kimseye bildirilmez.

Açık Dönüşümler

Tip, işlemin sonucunda değiştiği gibi programcının isteğiyle de değiştirilebilir. Parantez içinde bir tip adı yazmak, değeri o tipe dönüştürür; buna açık dönüşüm (cast) denir. Aşağıdaki dosya altı dönüşümü çalıştırır ve sonuçlarını tipleriyle birlikte basar. Girdiler kısmen sayı olan bir dizgiyi, hiç sayı olmayan bir dizgiyi ve kesirli bir sayıyı içerir.

<?php
// donusum.php — acik donusumler sonucu degistirir ve sinyal vermez
$donusumler = [
    '(int) "12abc"'   => (int) '12abc',
    '(int) "abc"'     => (int) 'abc',
    '(int) 3.99'      => (int) 3.99,
    '(bool) "0"'      => (bool) '0',
    '(string) false'  => (string) false,
    '(float) "1e3"'   => (float) '1e3',
];

foreach ($donusumler as $ifade => $sonuc) {
    printf("%-18s%-8s%s\n", $ifade, get_debug_type($sonuc), var_export($sonuc, true));
}

(int) "12abc"     int     12
(int) "abc"       int     0
(int) 3.99        int     3
(bool) "0"        bool    false
(string) false    string  ''
(float) "1e3"     float   1000.0

KN22. Dizgideki sayı öneki alındı, kalanı atıldı ve bunun için hiçbir şey söylenmedi. "12abc" 12 oldu, "abc" 0 oldu, 3.99 kesilerek 3 oldu. Çıktının hiçbir satırında bir uyarı yok; açık dönüşüm, “ne istediğini biliyorum” demenin bir biçimidir ve dil buna sinyal eklemez. Programcı dönüşümü yazdı, ama sonucun kayıpsız olup olmadığını dil söylemez.

Tanımsız Değişken

Bir değişkene değer atanmadan erişmek ayrı bir durumdur. M09/K01 “yazılmayanın karşılığı ne” sorusunu ölçmüştü: orada atanmamış bir değerin yerine sıfır değer geçiyordu. PHP’de tanımsız bir değişken sıfır değer vermez: boş değer null verir ve bir E_WARNING bildirir. Aşağıdaki dosya hata işleyicisinde yalnız seviye adını basar; ileti metni sürüme bağlı olduğu için yazdırılmaz.

<?php
// tanimsiz.php — tanimsiz degisken null verir ve E_WARNING bildirir
set_error_handler(function (int $seviye): bool {
    echo 'bildirilen: ', $seviye === E_WARNING ? 'E_WARNING' : 'baska', "\n";
    return true;
});

$sonuc = $yok;
echo 'deger: ', var_export($sonuc, true), "\n";
echo 'tip: ', get_debug_type($sonuc), "\n";

bildirilen: E_WARNING
deger: NULL
tip: null

KN23. Değer null, tip null ve işlem sürdü; ama bu kez bir uyarı geldi. Tanımsız değişkenin sınıfı uyarıdır: duyuluyor, durdurmuyor. Bir değişkenin 0 ya da boş dizgi yerine null taşıması, sonraki işlemlerde başka bir sürprize açık bir yol bırakır; bu, İşleçler dersinin konusu olan dönüşüm kurallarına varır.

Tip Bildirimleri

Gevşek tipleme, tipin bir parametreye yazılmasıyla sınırlanabilir. int $n yazmak, parametrenin bir tam sayı olmasını ister. Dil bu isteği iki yoldan karşılar: değer uygunsa kabul eder, uymayana göre ya zorlar (coerce) ya da reddeder. Aşağıdaki dosya üç girdiyi sınar: tam sayı gibi görünen bir dizgi, kesirli bir sayı ve sayı olmayan bir sonek taşıyan bir dizgi.

<?php
// tip.php — int parametre: '5' zorlanir, 1.5 E_DEPRECATED, '5x' TypeError
set_error_handler(function (int $seviye): bool {
    echo 'bildirilen: ', $seviye === E_DEPRECATED ? 'E_DEPRECATED' : 'baska', "\n";
    return true;
});

function iki_kati(int $n): int
{
    return $n * 2;
}

foreach (['5', 1.5, '5x'] as $girdi) {
    try {
        $sonuc = iki_kati($girdi);
        echo var_export($girdi, true), ' -> ', $sonuc, "\n";
    } catch (TypeError $hata) {
        echo var_export($girdi, true), ' -> ', get_class($hata), "\n";
    }
}

'5' -> 10
bildirilen: E_DEPRECATED
1.5 -> 2
'5x' -> TypeError

KN24. Üç girdi üç ayrı kanaldan duyuldu. '5' sessizce 5 oldu ve sonuç 10 çıktı. 1.5 kesirli olduğu için E_DEPRECATED bildirildi ve değer kesilerek çalıştı. '5x' sayısal olmayan bir sonek taşıdığı için TypeError fırlattı. Tip bildirimi bu yüzden bir garanti değil bir kuraldır: kural kapsamında kalan değerleri zorlar, kapsam dışı olanları reddeder, arada kalanlar için uyarır.

Sınırlayıcı Ölçüm

Zorlamayı kapatan düzenek declare(strict_types=1) bildirimidir ve ölçümün asıl sınırı onun kimi bağladığıdır. KN25. Katı tip kipi çağıranın dosyasına uygulanır, çağrılan fonksiyonun dosyasına değil. İki dosyalı bir kurgu bunu gösterir: iki fonksiyon dosyası, biri katı bildirimli biri bildirimsiz, aynı int parametreli fonksiyonu taşır; iki çağıran dosya da ona '5' gönderir.

<?php
// islev_kipsiz.php — kipsiz dosyada tanimli int parametreli islev
function iki_kati_kipsiz(int $n): int
{
    return $n * 2;
}

<?php
// islev_kati.php — kati tip kipi bildirilmis dosyada tanimli islev
declare(strict_types=1);

function iki_kati_kati(int $n): int
{
    return $n * 2;
}

<?php
// cagiran_kati.php — kati dosyadan kipsiz dosyadaki islevi cagirir
declare(strict_types=1);
require 'islev_kipsiz.php';

try {
    echo iki_kati_kipsiz('5'), "\n";
} catch (TypeError $hata) {
    echo get_class($hata), "\n";
}

TypeError

<?php
// cagiran_kipsiz.php — kipsiz dosyadan kati dosyadaki islevi cagirir
require 'islev_kati.php';

echo iki_kati_kati('5'), "\n";

10

Katı dosyadan kipsiz bir fonksiyona '5' gönderilince TypeError geldi; kipsiz dosyadan katı bildirimli bir fonksiyona aynı değer gidince 10 çıktı. Kural fonksiyonun bulunduğu dosyada değil, çağrının yapıldığı dosyada işler. Bu yüzden bir fonksiyonun parametresine bakarak çağrının nasıl davranacağı söylenemez: aynı fonksiyon, hangi dosyadan çağrıldığına göre zorlar ya da reddeder.

Özet

• PHP’de tip değere bağlıdır: aynı değişken art arda dört tip taşıyabilir ve bildirim gelmez; bu dersin ölçü sınıfı sessizdir.
• Tam sayı sınırı aşılınca değer float olur, / işleci bölümün tam çıkıp çıkmadığına göre int ya da float verir ve hiçbiri uyarı üretmez.
• Açık dönüşümler "12abc" gibi bir dizgiden sayı önekini alır, kalanı atar ve bunu duyurmaz.
• Tanımsız bir değişken sıfır değer değil, null verir ve E_WARNING bildirir.
• Tip bildirimi int parametreye '5' için zorlama, 1.5 için E_DEPRECATED, '5x' için TypeError verir.
• declare(strict_types=1) çağıranın dosyasını bağlar: katı dosyadan '5' reddedilir, kipsiz dosyadan katı fonksiyona aynı değer zorlanır.

Sonraki Adım

Tipin atamada, bölmede ve dönüşümde sessizce değiştiği görüldü. İşleçler dersi aynı soruyu işleçlere soruyor: aritmetik ve karşılaştırma işleçleri iki farklı tipi buluşturduğunda ne söylüyor?