Görsel Kullanımı

Önceki ders örneği dokümanın kendi kendini sınayabilen tek öğesi olarak kurdu: gömülü iddia bayatlayınca ses çıkarır. Metnin yanında duran ikinci bir öğe daha vardır ve o hiçbir koşulda çalıştırılamaz.

Diyagram da iddia taşır. Bir bileşenin adını, bir akışın sırasını, bir alanın biçimini, bir kavramın yapısını iddia eder ve bu iddialar tıpkı cümleler gibi bir yüzeye bağlanır. Bu dersin sorusu şudur: diyagram hangi yüzeye bağlanır, bu seçim bayatlama hızını nasıl belirler ve görsel bayatlaması neden istisnasız sessizdir?

Gösterimin kendisi — neyin gösterilebileceği, bir gösterimin neyi soyutladığı, aynı şeyin farklı gösterimlerinin neyi ayırt ettiği — Modelleme ve Gösterim kursunda kuruldu ve burada tekrarlanmaz. Burada ölçülen tek şey diyagramın metne hizmet edip etmediğidir: taşıdığı iddialar ne kadar yaşar ve yanlışlaştıklarında bunu kim duyar.

Diyagram Bir İddia Kümesidir

Bir diyagram süs değildir; bir dizi cümlenin resim biçiminde yazılmış hâlidir. Üç kutu ve aralarındaki iki ok, en az beş iddia taşır: üç şeyin var olduğu, ikisinin belirli bir yönde bağlandığı ve bağlantının sırası. Bu iddiaların hepsi doğru ya da yanlış olabilir; ürün değiştiğinde bir bölümü yanlışlaşır.

Diyagramı metinden ayıran şey iddia taşıması değil, taşıdığı iddiaların hiçbirinin çalıştırılamamasıdır. Bir örnek düşerse haber verir; bir resim hiçbir zaman düşmez. Sayfa kurulur, resim yerinde durur, çizgiler eskisi gibi görünür ve okur onlara güvenir. Önceki dersin diliyle: diyagrama taşınan her iddia, gömülülük ihtimalini yitirir.

İkinci fark aramadır. Bir terim yeniden adlandırıldığında metin taraması diyagramın içine giremez; resmin içindeki eski ad taramanın dışında kalır. Üçüncü dersin ölçtüğü kaçan iddia sorunu, diyagramda kaçınılmaz hâle gelir.

Bu iki fark, bir resmin ne zaman çizilmeye değdiğinin ölçütünü de verir. Metin doğrusaldır: cümleler bir sırayla okunur ve bu sıra bir iddiadır. Bir dizi adımı anlatmak metnin doğal işidir, çünkü sıranın kendisi zaten metnin biçimidir. Buna karşılık aynı anda duran ilişkiler metinde kötü sıralanır; üç şeyin birbirine hangi yönde bağlandığını okumak, üç cümleyi okuyup zihinde birleştirmeyi gerektirir. Diyagramın kazandırdığı şey budur ve tek budur. Bir resim, yanındaki paragrafın sırasını tekrarlıyorsa hiçbir şey kazandırmamış, yalnız bir bakım borcu eklemiştir.

Diyagramın Bağlandığı Yüzey

Diyagramlar çizim tekniğine göre değil, neyi gösterdiklerine göre ayrılır ve bu ayrım doğrudan yüzey ayrımıdır.

Arayüz şeması alanları, tipleri ve çağrı biçimlerini gösterir: imza yüzeyi. Akış şeması adımların sırasını gösterir: akış yüzeyi. Bileşen şeması parçaların adlarını ve aralarındaki bağı gösterir: ad yüzeyi. Kavram şeması bir şeyin neden öyle kurulduğunu gösterir — hangi kısıt hangi kararı doğurdu: kavram yüzeyi.

Bir diyagram birden çok yüzeyi birden gösterebilir ve gerçekte çoğu öyledir. Böyle bir resmin ömrü, taşıdığı en hızlı yüzeyin ömrüdür: içindeki tek bir alan adı değiştiğinde resmin tamamı artık güvenilmezdir, çünkü okur resmin hangi bölümünün eskidiğini ayırt edemez.

Ölçümün varsayımları:

• YD41 — 56 iddia ortak kurgudan gelir: dört tür, dört yüzey, 17 çalıştırılabilir örneğe gömülü iddia. Kâhin kurgunun kendisidir.
• YD42 — Bu dersin eklediği tek şey iddianın nerede taşındığıdır: metinde mi, diyagramda mı. Türlerin yüzey dağılımı ve yüzey sıklıkları değişmez.
• YD43 — Diyagrama taşınan hiçbir iddia örneğe gömülü olamaz. Diyagram çalıştırılamaz; bayatladığında hiçbir sınama düşmez.
• YD44 — Bir diyagram bağlandığı yüzeyin iddialarının tamamını devralır. Bu bir üst sınırdır ve beş diyagram seçimini birbiriyle karşılaştırılabilir kılar.
• YD45 — Birden çok yüzey gösteren diyagram, en hızlı yüzeyinin sürümünde bütün olarak yanlışlaşır.
• YD46 — İki kip ölçülür: değiştiren diyagram iddiaları metinden alır, tekrarlayan diyagram aynı iddiaları metinde bırakıp bir kopyasını daha üretir.
• YD47 — Bir iddianın bayat olup olmadığı yalnız bağlandığı yüzeye ve sürüme bakar; nerede taşındığı bunu değiştirmez, yalnız duyulup duyulmadığını değiştirir.

Ölçüm

"""Gorsel kullanimi: diyagram hangi yuzeye baglaniyor ve ne hizla bayatliyor.

Bolum 1 - bes diyagram secimi: tasidigi iddia, metinde gomulu olan, ilk yanlis surum.
Bolum 2 - diyagram metni degistirdiginde dogru/bayat/sessiz.
Bolum 3 - diyagram metni tekrarladiginda eklenen sessiz iddia.
"""
TURLER = {
    "öğretici": {"akis": 9, "imza": 3, "ad": 2, "kavram": 1},
    "nasıl yapılır": {"akis": 6, "imza": 5, "ad": 2, "kavram": 1},
    "açıklama": {"akis": 1, "imza": 1, "ad": 1, "kavram": 9},
    "referans": {"akis": 0, "imza": 13, "ad": 2, "kavram": 0},
}
SIKLIK = {"imza": 2, "akis": 3, "ad": 5, "kavram": 12}
ORNEKLI = {"öğretici": 0.60, "nasıl yapılır": 0.70, "açıklama": 0.10, "referans": 0.00}
# Her diyagram bir ya da birden çok yüzeye bağlanır. Diyagram çalıştırılamaz:
# taşıdığı hiçbir iddia örneğe gömülü olamaz.
DIYAGRAM = {"kavram şeması": ("kavram",), "bileşen şeması": ("ad",),
            "akış şeması": ("akis",), "arayüz şeması": ("imza",),
            "karma şema": ("imza", "akis", "ad")}


def iddialar():
    liste, no = [], 0
    for tur, dagilim in TURLER.items():
        hedef = 0
        for yuzey, adet in dagilim.items():
            for _ in range(adet):
                no += 1
                hedef += ORNEKLI[tur]
                gomulu = hedef >= 1 and yuzey != "kavram"
                if gomulu:
                    hedef -= 1
                liste.append({"no": no, "tur": tur, "yuzey": yuzey,
                              "gomulu": gomulu})
    return liste


def bayat_mi(i, surum):
    return surum // SIKLIK[i["yuzey"]] >= 1


def olc(liste, surum):
    bayat = [i for i in liste if bayat_mi(i, surum)]
    sessiz = [i for i in bayat if not i["gomulu"]]
    return len(liste) - len(bayat), len(bayat), len(sessiz)


def gorselle(liste, yuzeyler, kip):
    """Diyagram metni değiştirebilir ya da tekrarlayabilir; ikisinde de sessizleşir."""
    if kip == "değiştiren":
        return [dict(i, gomulu=i["gomulu"] and i["yuzey"] not in yuzeyler)
                for i in liste]
    kopya = [dict(i, gomulu=False) for i in liste if i["yuzey"] in yuzeyler]
    return liste + kopya


A = iddialar()
tumu = gorselle(A, tuple(SIKLIK), "değiştiren")
print(f"iddia {len(A)} | metinde örneğe gömülü {sum(i['gomulu'] for i in A)} | "
      f"tümü diyagrama taşınsa gömülü {sum(i['gomulu'] for i in tumu)}")
print()
print(f"{'diyagram':>15s} {'yüzey':>14s} {'iddia':>6s} {'metinde gömülü':>15s}"
      f" {'ilk yanlış sürüm':>17s}")
for ad, yuzeyler in DIYAGRAM.items():
    grup = [i for i in A if i["yuzey"] in yuzeyler]
    print(f"{ad:>15s} {'+'.join(yuzeyler):>14s} {len(grup):6d}"
          f" {sum(i['gomulu'] for i in grup):15d}"
          f" {min(SIKLIK[y] for y in yuzeyler):17d}")
print()
print("diyagram metni değiştirdiğinde — doğru/bayat/sessiz")
print(f"{'diyagram':>15s} {'sürüm 3':>12s} {'sürüm 6':>12s} {'sürüm 12':>12s}")
for ad in ["diyagramsız"] + list(DIYAGRAM):
    liste = A if ad == "diyagramsız" else gorselle(A, DIYAGRAM[ad], "değiştiren")
    satir = f"{ad:>15s}"
    for s in (3, 6, 12):
        d, b, z = olc(liste, s)
        satir += f" {f'{d}/{b}/{z}':>12s}"
    print(satir)
print()
print(f"{'diyagram':>15s} {'değiştiren: iddia':>18s} {'sessiz':>7s}"
      f" {'tekrarlayan: iddia':>19s} {'sessiz':>7s}")
for ad, yuzeyler in DIYAGRAM.items():
    d1 = gorselle(A, yuzeyler, "değiştiren")
    d2 = gorselle(A, yuzeyler, "tekrarlayan")
    print(f"{ad:>15s} {len(d1):18d} {olc(d1, 12)[2]:7d}"
          f" {len(d2):19d} {olc(d2, 12)[2]:7d}")

iddia 56 | metinde örneğe gömülü 17 | tümü diyagrama taşınsa gömülü 0

       diyagram          yüzey  iddia  metinde gömülü  ilk yanlış sürüm
  kavram şeması         kavram     11               0                12
 bileşen şeması             ad      7               3                 5
    akış şeması           akis     16               9                 3
  arayüz şeması           imza     22               5                 2
     karma şema   imza+akis+ad     45              17                 2

diyagram metni değiştirdiğinde — doğru/bayat/sessiz
       diyagram      sürüm 3      sürüm 6     sürüm 12
    diyagramsız     18/38/24     11/45/28      0/56/39
  kavram şeması     18/38/24     11/45/28      0/56/39
 bileşen şeması     18/38/24     11/45/31      0/56/42
    akış şeması     18/38/33     11/45/37      0/56/48
  arayüz şeması     18/38/29     11/45/33      0/56/44
     karma şema     18/38/38     11/45/45      0/56/56

       diyagram  değiştiren: iddia  sessiz  tekrarlayan: iddia  sessiz
  kavram şeması                 56      39                  67      50
 bileşen şeması                 56      42                  63      46
    akış şeması                 56      48                  72      55
  arayüz şeması                 56      44                  78      61
     karma şema                 56      56                 101      84

Altı Kat Farklı Ömür

İlk tablonun son sütunu dersin en kısa sonucudur: 12, 5, 3, 2, 2. Aynı çizim emeği, aynı sayfa, aynı okur — ve resmin doğru kalma süresi altı kat değişiyor. Belirleyen şey resmin güzelliği, aracın niteliği ya da ayrıntı düzeyi değil; neyi gösterdiğidir.

Kavram şeması on ikinci sürüme kadar doğru kalır çünkü bir kısıtın bir kararı nasıl doğurduğu ürünün alan adlarından, çağrı biçimlerinden ve adım sırasından bağımsızdır; o resim ancak kararın kendisi değişince yanlışlaşır. Arayüz şeması ikinci sürümde yanlışlaşır çünkü gösterdiği şey her iki sürümde bir değişir. Kursun ikinci iddiası burada bir kez daha geçerlidir: bayatlama hızını biçim değil, bağlanılan yüzey belirler.

Karma şema satırı bu yüzden en pahalı seçimdir. 45 iddia taşır, yani dokümanın büyük bölümünü resme çevirir, ve 2’nci sürümde bütün olarak yanlışlaşır — içindeki tek bir imza değiştiği anda okur resmin hangi bölümüne güveneceğini bilemez. Bir diyagramın “her şeyi bir arada göstermesi” bir erdem değil, ömrünü en hızlı bileşenine bağlamaktır.

Ortadaki sütun ikinci maliyeti veriyor. Kavram şeması metinden 0 gömülü iddia alır; zaten kavram iddiaları hiçbir zaman örneğe gömülemezdi. Akış şeması ise 9, arayüz şeması 5, karma şema 17 gömülü iddiayı metinden alıp resme taşır. Bu iddialar taşındıkları anda sınanabilirliklerini yitirir.

Sessizleşen Doküman

İkinci tablo bu kaybı doküman düzeyinde gösteriyor ve önce bir şeyin değişmediğini söylüyor: doğru ve bayat sütunları bütün satırlarda aynı. Üçüncü sürümde 18/38, altıncıda 11/45, on ikincide 0/56. Diyagram hiçbir iddianın ömrünü uzatmaz ya da kısaltmaz; diyagram bir bakım aracı değildir.

Değişen tek şey üçüncü sayıdır. Diyagramsız dokümanda on ikinci sürümde 39 sessiz iddia vardır. Kavram şeması bu sayıyı değiştirmez — resim hiçbir sesi susturmamıştır, çünkü zaten sessiz olan iddiaları almıştır. Bileşen şeması 42’ye, arayüz şeması 44’e, akış şeması 48’e çıkarır. Karma şema 56’ya çıkarır: on ikinci sürümde dokümanın bütün iddiaları bayattır ve hiçbiri ses çıkarmamaktadır.

Üçüncü sürüm sütunu daha erken bir uyarı veriyor. Akış şeması daha üçüncü sürümde sessiz sayısını 24’ten 33’e çıkarıyor; akış yüzeyi tam o sürümde değişir ve resme taşınmış dokuz gömülü iddia tam o anda susmuş olur. Görselin bedeli en çok, en sık değişen yüzeyde ödenir.

Karar bu iki tablodan doğrudan çıkar. Çizilecek şey, örneğe gömülemeyen şeydir. Kavram iddiaları zaten sınanamaz; onları resme taşımak bedava bir kazançtır — hem uzun ömürlüdür hem hiçbir sesi susturmaz. Akış ve imza iddiaları ise dokümanın ses çıkaran bölümüdür; onları resme taşımak, çalışan bir sınamayı silmekle aynı şeydir.

Resmin Kaynağı Metinse

Yukarıdaki ölçüm iki ayrı sakıncayı birlikte saydı: diyagram çalıştırılamaz ve taranamaz. Bunlardan yalnız biri diyagramın doğasından gelir. İkincisi bir saklama biçimi kararıdır ve geri alınabilir.

Bir diyagram iki biçimde saklanabilir. Ya bir resim dosyası olarak durur — içine tarama giremez, iki sürümü arasında fark alınamaz, inceleme sırasında neyin değiştiği okunamaz. Ya da kaynağı metin olarak durur ve resim kurma sırasında üretilir.

# ornek diyagram kaynagi , calistirilmamistir , yalnizca bicimi gosterir

kaynağı metin olan kavram şeması
  düğüm  ölçüm-kuyruğu  "sıra korunmak zorunda"
  düğüm  yazan-uç       "aynı anda tek yazan"
  bağ    ölçüm-kuyruğu -> yazan-uç  "sıra kısıtı buradan doğuyor"

resim dosyası olarak saklanan aynı şema
  (ikili içerik; tarama giremez, fark alınamaz, inceleme okuyamaz)

Kaynağı metin olan biçimde üçüncü dersin yeniden adlandırma taraması resmin içine girer: ölçüm-kuyruğu adı değiştiğinde tarama onu tıpkı bir paragraftaki gibi bulur. Diyagram böylece “kaçınılmaz kaçan” sınıfından çıkar ve bakımı ölçülebilir hâle gelir.

Bu kazancın sınırı da nettir ve abartılmamalıdır. Kaynağın metin olması diyagramı gömülü yapmaz: kaynak çalıştırılmaz, yalnız çizilir; hiçbir sınama şemanın artık var olmayan bir bağı gösterdiğini bildirmez. Bayatlama hızı da değişmez — resim hangi yüzeye bağlıysa o sıklıkta yanlışlaşır. Yani ikinci tablonun sessizlik sütunu bu kararla kıpırdamaz. Kazanılan tek şey, sessiz bayatlamanın bir denetimle bulunabilir olmasıdır; kendiliğinden duyulur olması değil.

Değiştiren ve Tekrarlayan

Son tablo ikinci bir kararı ölçüyor: diyagram metnin yerine mi geçiyor, yanına mı ekleniyor? İkinci durum yaygındır ve zararsız görünür — aynı şey hem yazılmış hem çizilmiştir, okur hangisini isterse onu kullanır.

Sayılar zararsız olmadığını söylüyor. Tekrarlayan kipte doküman 56 iddiadan 63 ile 101 arasında bir yere çıkıyor ve hiçbir yeni bilgi eklenmiyor; eklenen iddiaların hepsi metinde zaten yazılı olanların kopyası. Karşılığında on ikinci sürümde sessiz iddia sayısı, arayüz şemasında 44’ten 61‘e, karma şemada 56’dan 84’e çıkıyor.

Bunun nedeni üçüncü dersin ölçtüğü şeyle aynıdır. Kopya, kaynağıyla birlikte güncellenmez. Metin düzeltilir, resim eski hâliyle kalır ve bu kez okurun elinde birbiriyle çelişen iki kaynak vardır. Hangisinin yeni olduğunu söyleyen bir şey yoktur; resimde tarih yazmaz.

Kural bu yüzden tek cümleyle söylenebilir: diyagram metne hizmet ediyorsa metnin yerini alır, etmiyorsa yalnız bakım borcu ekler. Bir resim, yanındaki paragrafın söylediğini söylüyorsa ikisinden biri fazladır ve fazlalık olan taraf, güncellenmesi unutulan taraftır.

Özet

• Diyagram bir iddia kümesidir ve iddiaları tıpkı cümleler gibi bir yüzeye bağlanır; ayıran yanı, taşıdığı hiçbir iddianın çalıştırılamaması ve metin taramasının içine girememesidir.
• Bayatlama hızını çizim değil yüzey belirler: kavram şeması 12, bileşen şeması 5, akış şeması 3, arayüz şeması 2 sürümde yanlışlaşır. Birden çok yüzey gösteren resim en hızlı yüzeyinin hızıyla bayatlar.
• Diyagram hiçbir iddianın ömrünü değiştirmez: doğru ve bayat sayıları bütün seçimlerde aynıdır (18/38, 11/45, 0/56). Değişen tek şey kaç bayatın duyulduğudur.
• Metinden resme taşınan gömülü iddia sesini yitirir: on ikinci sürümde sessiz sayısı 39’dan akış şemasında 48’e, karma şemada 56’ya çıkar — dokümanın tamamı sessizleşir.
• Çizilecek şey, örneğe gömülemeyen şeydir: kavram şeması sessiz sayısını hiç artırmaz. Tekrarlayan diyagram ise yeni bilgi eklemeden iddia sayısını 101’e kadar büyütür ve sessizi 84’e çıkarır.

Sonraki Adım

Bu konu boyunca doküman hep yazıldığı andaki hâliyle ölçüldü: okur tanımı yazılmış mı, başlıklar kaç adım kısaltıyor, terim tek mi, örnek çalışır mı, resim neye bağlı. Beş ölçümün hepsi yazma masasında verilen kararlardı ve hepsi bir kez veriliyordu.

Oysa bütün ölçümlerin ikinci ekseni sürümdü. Doküman yazıldığı anda 0/56 bayat, on ikinci sürümde 56/56; aradaki fark yazma kararlarıyla değil, geçen zamanla geliyor. Öyleyse doküman yazılıp bitirilen bir şey değil, yaşayan bir şeydir. Sonraki konu bunu kurar: doküman kodun yanında nasıl sürümlenir, incelemeye nasıl girer, bayatlaması nasıl denetlenir ve sessiz kalan o iddialar hangi döngüyle görünür hâle gelir.