Stil Rehberi

Önceki dersin bütün ölçümü tek bir sessiz varsayıma yaslanıyordu: okur kendi sorusundaki sözcük ile başlıktaki sözcüğü eşleştirebiliyor. Bu varsayım her zaman tutmaz. Doküman aynı şeye iki yerde iki ad veriyorsa, okurun elindeki sözcük ikisinden yalnız birine uyar.

Bu dersin sorusu ikili adlandırmanın bedelidir: aynı kavram iki adla anıldığında okur kaç iddiaya ulaşabilir ve kaç iddia belirsiz kalır? Yanında ikinci bir soru duruyor: stil rehberi denen belge, bu tür soruların yanıtı olmadan yazılırsa ne olur?

Kural Değil, Ölçü

Stil rehberlerinin çoğu bir yasaklar listesi biçiminde yazılır. Böyle bir liste iki nedenle işlemez. Birincisi, kuralı uygulayacak kişi kuralın neyi koruduğunu bilmediği için istisnayı tanıyamaz; kural ya körü körüne uygulanır ya da körü körüne çiğnenir. İkincisi, kural tartışılamaz: iki yazan farklı düşündüğünde ellerinde yalnız tercih vardır, ölçü yoktur.

Ölçülebilir yazılmış bir madde farklıdır. Kuralın adını, neyi ölçtüğünü, ölçünün nasıl alındığını ve kuralın düştüğü yeri yazar.

# ornek stil rehberi maddesi , calistirilmamistir

dayatma olarak yazılmış madde
  Kural 7: "düğüm" yerine "birim" yazmayın.

ölçü olarak yazılmış madde
  Kural 7 — tek terim.
  Neyi ölçer: okurun kendi sözcüğüyle arattığında bulabildiği iddia sayısı,
              ve terim değiştiğinde taramanın kaçırdığı iddia sayısı.
  Nasıl ölçülür: bir terimin geçtiği iddialar sayılır; birincil adla
              yazılmış olanlar bulunan, ikinci adla yazılmış olanlar kaçan.
  Nerede düşer: terimin üründe gerçekten iki adı varsa. O zaman doküman
              ikisini de yazar, birini birincil ilan eder ve ötekini
              yalnız tanımın yanında anar.

İkinci biçim bir yasak taşımıyor; bir büyüklük taşıyor. Yazan kişi kuralı çiğnemek istediğinde neyi kaybedeceğini görüyor ve kararı gerekçesiyle verebiliyor. Stil rehberi böyle yazıldığında bir üslup belgesi değil, bir ölçüm belgesi olur ve dokümanın kendisi gibi denetlenebilir.

İki Adın Ürettiği Belirsizlik

Aynı kavramın iki adla anılması okurun kafasında üç ayrı okuma açar ve okur bunlardan hangisinin doğru olduğunu metinden çıkaramaz.

Birinci okuma: ikisi aynı şeydir, yazan çeşitleme yapmıştır. İkinci okuma: ikisi ayrı şeydir, aralarında bilmediği bir ayrım vardır ve o ayrımı öğrenmeden ilerlememelidir. Üçüncü okuma: biri eskidir, ürün bir zamanlar öyle adlandırılmıştı ve doküman güncellenmemiştir. Üçü de metinden desteklenebilir; okur bir bahis oynamak zorundadır.

Bu belirsizliğin bedeli yalnız yavaşlama değildir. İkinci okumayı seçen okur, olmayan bir ayrımı arayarak vakit harcar. Birinci okumayı seçen okur, iki ad gerçekten farklı şeylere karşılık geliyorsa yanlış bir işlem yapar. Ölçüm bu yüzden belirsiz iddiaları ayrı bir sütunda sayar: onlar yanlış değildir, karar bekletirler.

Ses Birliği

İkinci kural terimlerle değil, cümlenin kimden söz ettiğiyle ilgilidir. Bir teknik cümle ya okura seslenir — yapılacak bir iş bildirir — ya da sistemi anlatır — kendiliğinden olan bir şey bildirir. İkisi karıştığında okur her cümlede aynı kararı yeniden verir: bu bana düşen bir iş mi, yoksa olacak olan bir şey mi?

Ses birliği, bu kararı türün düzeyine taşımaktır. Öğretici ve nasıl yapılır okura seslenir, çünkü ikisi de okurun elindeki bir işi yürütür. Açıklama ve referans sistemi anlatır, çünkü ikisi de okurdan bir eylem beklemez. Kural türe bağlandığında okur sesi cümle cümle çözmez, bölümün başında bir kez öğrenir.

Bu kuralın ölçtüğü şey de bir yasak değildir: okurun eylemin kime düştüğünü ayırt edebildiği iddia sayısıdır.

Ölçümün varsayımları:

• YD21 — 56 iddia ortak kurgudan gelir: dört tür, dört yüzey, 17 çalıştırılabilir örneğe gömülü iddia. Kâhin kurgunun kendisidir.
• YD22 — Bu dersin eklediği tek şey her iddianın andığı terim, kullandığı ad ve sesidir. Üçü de kurgu üreticiyle seçilir ve iddianın yüzeyine bakmaz.
• YD23 — Sekiz terim vardır ve her terimin iki adı olabilir. Bir terim birleştirilmişse bütün iddiaları birincil adı kullanır; birleştirilmemişse her iddia iki addan birini kullanır.
• YD24 — Okur birincil adı bilir; ikinci adla yazılmış iddiaya arama ile ulaşamaz.
• YD25 — Bir terim dokümanda iki adıyla birden geçiyorsa o terimin bütün iddiaları belirsiz sayılır; okur iki adın aynı şeyi mi gösterdiğini metinden çıkaramaz.
• YD26 — Üç adlandırma rejimi denenir: serbest (hiçbir terim birleştirilmemiş), kısmi (en çok geçen dört terim birleştirilmiş), tek terim (sekizi de birleşik).
• YD27 — Yeniden adlandırma taraması birincil adı arar ve bulduğu her iddiayı düzeltir. İkinci adla yazılmış iddia taramanın dışında kalır ve eski adı taşımayı sürdürür; bu iddia çalıştırılabilir örneğe gömülü değilse hiçbir ses çıkarmaz.

Ölçüm

"""Stil rehberi: ayni kavramin iki adla anilmasi okurda ne uretiyor.

Bolum 1 - terim dagilimi ve besinci surumde dogru/bayat/sessiz.
Bolum 2 - uc adlandirma rejimi: bulunan iddia ve belirsiz iddia.
Bolum 3 - ses birligi ve yeniden adlandirma taramasinin kacirdigi.
"""
TOHUM = 20260816
TURLER = {
    "öğretici": {"akis": 9, "imza": 3, "ad": 2, "kavram": 1},
    "nasıl yapılır": {"akis": 6, "imza": 5, "ad": 2, "kavram": 1},
    "açıklama": {"akis": 1, "imza": 1, "ad": 1, "kavram": 9},
    "referans": {"akis": 0, "imza": 13, "ad": 2, "kavram": 0},
}
SIKLIK = {"imza": 2, "akis": 3, "ad": 5, "kavram": 12}
ORNEKLI = {"öğretici": 0.60, "nasıl yapılır": 0.70, "açıklama": 0.10, "referans": 0.00}
TERIMLER = ("ölçüm", "düğüm", "yetki", "eşik", "günlük", "kanal", "etiket", "sağlama")
# Her türün okurla kurduğu ses: iş okura mı düşer, sistem mi yapar.
SES = {"öğretici": "okura", "nasıl yapılır": "okura",
       "açıklama": "sisteme", "referans": "sisteme"}


def uretec(tohum):
    d = tohum % 2147483646 + 1

    def r(n):
        nonlocal d
        d = (d * 48271) % 2147483647
        return d % n
    return r


def iddialar():
    liste, no = [], 0
    for tur, dagilim in TURLER.items():
        hedef = 0
        for yuzey, adet in dagilim.items():
            for _ in range(adet):
                no += 1
                hedef += ORNEKLI[tur]
                gomulu = hedef >= 1 and yuzey != "kavram"
                if gomulu:
                    hedef -= 1
                liste.append({"no": no, "tur": tur, "yuzey": yuzey,
                              "gomulu": gomulu})
    return liste


def terim_ata(liste, tohum=TOHUM):
    """Bu dersin eklediği tek şey: her iddianın andığı terim, seçtiği ad ve sesi."""
    r = uretec(tohum)
    for i in liste:
        i["terim"] = TERIMLER[r(len(TERIMLER))]
        i["ikinci_ad"] = r(2) == 0
        i["ses"] = "okura" if r(2) == 0 else "sisteme"
    return liste


def bayat_mi(i, surum):
    return surum // SIKLIK[i["yuzey"]] >= 1


A = terim_ata(iddialar())
sirali = sorted(TERIMLER, key=lambda t: -sum(i["terim"] == t for i in A))
REJIM = {"serbest": (), "kısmi": tuple(sirali[:4]), "tek terim": TERIMLER}


def ikinci_adla(i, birlesik):
    """Terim birleştirilmemişse iddia iki addan birini kullanmış olabilir."""
    return i["ikinci_ad"] and i["terim"] not in birlesik


print(f"iddia {len(A)} | terim {len(TERIMLER)} | örneğe gömülü "
      f"{sum(i['gomulu'] for i in A)}")
print("terim dağılımı: " + ", ".join(
    f"{t} {sum(i['terim'] == t for i in A)}" for t in TERIMLER))
b5 = [i for i in A if bayat_mi(i, 5)]
print(f"sürüm 5 — doğru {len(A) - len(b5)} | bayat {len(b5)} | sessiz "
      f"{sum(not i['gomulu'] for i in b5)}  (ad yüzeyi beşinci sürümde değişir)")
print()
print(f"{'stil rejimi':>12s} {'iki adlı terim':>15s} {'aranan adla bulunan':>20s}"
      f" {'belirsiz iddia':>15s}")
for ad, birlesik in REJIM.items():
    ikili = [t for t in TERIMLER if t not in birlesik
             and len({i["ikinci_ad"] for i in A if i["terim"] == t}) == 2]
    bulunan = sum(not ikinci_adla(i, birlesik) for i in A)
    belirsiz = sum(i["terim"] in ikili for i in A)
    print(f"{ad:>12s} {len(ikili):15d} {bulunan:20d} {belirsiz:15d}")
print()
print(f"{'ses rejimi':>12s} {'türünün sesiyle yazılan':>24s}"
      f" {'okur ile sistem karışan':>24s}")
uyan = sum(i["ses"] == SES[i["tur"]] for i in A)
print(f"{'karışık':>12s} {uyan:24d} {len(A) - uyan:24d}")
print(f"{'ses birliği':>12s} {len(A):24d} {0:24d}")
print()
print(f"{'yeniden adlandırma':>18s} {'taranan':>8s} {'bulunan':>8s} {'kaçan':>7s}"
      f" {'kaçanın sessizi':>16s}")
for ad, birlesik in REJIM.items():
    kacan = [i for i in A if ikinci_adla(i, birlesik)]
    print(f"{ad:>18s} {len(A):8d} {len(A) - len(kacan):8d} {len(kacan):7d}"
          f" {sum(not i['gomulu'] for i in kacan):16d}")

iddia 56 | terim 8 | örneğe gömülü 17
terim dağılımı: ölçüm 7, düğüm 10, yetki 4, eşik 8, günlük 8, kanal 6, etiket 7, sağlama 6
sürüm 5 — doğru 11 | bayat 45 | sessiz 28  (ad yüzeyi beşinci sürümde değişir)

 stil rejimi  iki adlı terim  aranan adla bulunan  belirsiz iddia
     serbest               7                   25              52
       kısmi               3                   42              19
   tek terim               0                   56               0

  ses rejimi  türünün sesiyle yazılan  okur ile sistem karışan
     karışık                       28                       28
 ses birliği                       56                        0

yeniden adlandırma  taranan  bulunan   kaçan  kaçanın sessizi
           serbest       56       25      31               23
             kısmi       56       42      14                8
         tek terim       56       56       0                0

Yarısını Bulamayan Okur

İlk tablonun orta sütunu dersin ana sayısıdır. Serbest rejimde okur kendi bildiği adla arattığında 56 iddianın 25’ini buluyor. Kalan 31 iddia dokümanda duruyor, doğru duruyor, ama okurun sözcüğüyle bulunmuyor. Bu bir yazım kusuru değil, bir erişim kusurudur ve önceki dersin ölçtüğü mesafeye eklenir: okur bölümü doğru bulsa bile cümleyi tanımaz.

Sağdaki sütun daha ağırdır. Serbest rejimde 52 iddia belirsizdir; yani 56 iddianın neredeyse tamamı, okura “bu iki ad aynı şey mi” sorusunu bir kez daha sordurur. Belirsizlik tek tek iddialara değil, terime yayılır: bir terim iki adla anıldığı anda o terimin bütün iddiaları belirsizleşir, ikinci adla yazılmamış olanlar da dahil.

Sol sütun bir ayrıntıyı açığa vuruyor: serbest rejimde sekiz terimin 7’si iki adla geçiyor, sekizincisi değil. O terimin dört iddiasının hepsi kurguda aynı adı seçmiş. Kural yokken tekliğe rastlantıyla da varılabilir; ama bu bir düzen değildir ve bir sonraki yazılan cümlede bozulur. Kuralın işlevi tekliği üretmek değil, tekliği garanti etmektir.

Orta satır kuralın nasıl sıralanacağını söylüyor. En çok geçen dört terimi birleştirmek bulunanı 25’ten 42‘ye çıkarıyor, belirsizi 52’den 19’a indiriyor. Sekiz terimin yarısı, belirsizliğin üçte ikisini kapatıyor. Bir stil rehberi baştan sona uygulanamıyorsa, terimleri geçiş sıklığına göre sıraya koymak kuralın büyük bölümünü ilk hamlede ödetir.

Ses Karıştığında

İkinci tablo daha kaba bir sonuç veriyor: karışık rejimde 56 iddianın 28’i türünün sesiyle yazılmış, 28’i değil. Yani okur her iki cümleden birinde eylemin kime düştüğüne kendisi karar veriyor. Bir öğreticide sistemin sesiyle yazılmış cümle okura yapılacak işi gizler; bir referansta okurun sesiyle yazılmış cümle olmayan bir görev icat eder.

Bu sayının 28 çıkması kurgudan gelir ve önemli olan büyüklüğü değil, karar sayısının iddia sayısıyla orantılı olmasıdır. Ses birliği kuralı bu kararı 56 defadan bire indirir: tür seçildiğinde ses de seçilmiş olur. Kuralın ölçtüğü şey budur ve bir üslup tercihi olarak yazılmasının hiçbir gerekçesi yoktur.

Birincil Adı Kim Belirler

Ölçüm bir şeyi söylemiyor: birincil adın hangi ad olacağını. Bu boşluk kuralın en kritik yerindedir, çünkü yanlış doldurulursa tek terim kuralı sayıyı 56’ya çıkarır ve okura hiçbir şey kazandırmaz.

Okurun elindeki sözcük dokümandan gelmez; ürünün yüzeyinden gelir. Okur yazdığı seçeneği, gördüğü alanı ve aldığı iletiyi okumuştur. Doküman kendi içinde tutarlı ama üründe görünmeyen bir ad seçerse, okurun getirdiği sözcük hiçbir iddiaya değmez. Kuralın doğru biçimi bu yüzden “tek ad kullan” değil, “birincil ad ürünün yüzeyinde görünen addır” biçimidir.

Terimin üründe gerçekten iki adı olduğu durum kuralın düştüğü yerdir ve gerçekten olur: aynı ayarın bir komut seçeneği adı, bir de yapılandırma anahtarı adı vardır. Böyle bir terimde doküman ikisini de bir kez yazar, hangisinin birincil olduğunu ilan eder ve sonraki bütün iddialarda yalnız birincil adı kullanır. İkinci ad tanımın yanında bir kez geçtiği için okur eşleştirmeyi yapabilir; iddialara yayılmadığı için de tarama onu kaçırmaz. Belirsizlik böylece 56 iddiadan tek bir satıra indirilmiş olur.

Bu bağ terim işini doğrudan ad yüzeyine bağlar. Ürünün adı değiştiğinde dokümanın adı da değişmek zorundadır ve bu bir üslup bakımı değil, bayatlama bakımıdır.

Yeniden Adlandırma Taraması

Son tablo dersi kursun eksenine bağlıyor. Ürünün bir terimi yeniden adlandırıldığında bakım yapan kişi metni tarar ve bulduğunu düzeltir. Serbest rejimde tarama 25 iddiayı buluyor, 31’ini kaçırıyor — çünkü tarama birincil adı arıyor, kaçanlar ikinci adla yazılmış.

Kaçanların 23’ü sessizdir. Bu iddialar çalıştırılabilir örneğe gömülü olmadığı için eski adı taşımaya devam eder ve hiçbir sınama, hiçbir kurma adımı, hiçbir okur bunu bildirmez. Ses çıkaran 8 iddia örneğe gömülü olanlardır; örnek artık tanınmayan bir adı kullandığı için çalışmaz. Tek terim kuralının kurtardığı asıl şey okurun araması değil, bakımın taramasıdır.

Üst satırdaki sürüm 5 ölçümü bunun neden acil olduğunu söylüyor. Ad yüzeyi beşinci sürümde değişir; o sürümde dokümanın 45 iddiası bayat, 28’i sessiz bayat ve doğru kalan yalnız 11 iddia vardır. Yeniden adlandırma, bayatlamanın en sık gelen biçimidir ve tek terim kuralı onu tek tarama ile kapatılabilir bir işe indirir. İkili adlandırma ise aynı işi iki kat yüzeye yayar ve yarısını görünmez kılar.

Özet

• Stil rehberi bir yasaklar listesi olarak yazıldığında istisna tanınamaz ve kural tartışılamaz. Ölçülebilir madde kuralın adını, neyi ölçtüğünü, nasıl ölçüldüğünü ve nerede düştüğünü yazar.
• İkili adlandırma okurun kafasında üç okuma açar — aynı şey, ayrı şeyler, biri eski — ve metin bunlardan hangisinin doğru olduğunu söylemez. Belirsizlik terime yayılır: serbest rejimde 52 iddia belirsizdir.
• Okur kendi adıyla arattığında serbest rejimde 56 iddianın 25’ini bulur. En çok geçen dört terimi birleştirmek bulunanı 42’ye çıkarır, belirsizi 19’a indirir.
• Ses birliği, eylemin kime düştüğü kararını 56 cümleden bir tür seçimine indirir; karışık rejimde iddiaların 28’i türünün sesiyle yazılmamıştır.
• Terim yeniden adlandırıldığında serbest rejimde tarama 31 iddiayı kaçırır ve kaçanların 23’ü sessizdir; ses çıkaran 8’i yalnız çalıştırılabilir örneğe gömülü olanlardır.

Sonraki Adım

Son tablo bir ayrımı ortaya çıkardı ve o ayrım kursun merkezindedir: kaçan 31 iddianın 8’i ses çıkardı, 23’ü çıkarmadı. Ses çıkaranların tek ortak özelliği çalıştırılabilir bir örneğe gömülü olmalarıydı. Öyleyse doğal soru şudur: bir dokümanın kaç iddiası gerçekten gömülüdür ve gömülülük oranı yükseltilirse sessiz bayatlama ne kadar geriler? Sonraki ders bu oranı ölçer, örneğin çalışır ve eksiksiz olmasının ne demek olduğunu tanımlar ve kendi örneğini de aynı ölçüte tabi tutar.