Ortam ve Sürüm Yönetimi

Bir önceki ders üç göstergeyi hattın üstüne koydu ve her birinin ne gördüğünü saydı. Her sayı tek bir sessiz varsayıma yaslanıyordu: kod hep aynıydı ve hep aynı ayarla koşuyordu. Oysa bant 0,05’ti, tolerans 1’di, yüklenen dönem sayısı on ikiydi — üçü de hattın kodunda değil, koşumun çevresinde duruyordu.

Bu ders o çevreyi ölçüm nesnesine çevirir. Tek bir hat kodu üç ortama dağıtılır ve iki soru sorulur: aynı kod bu ortamlarda ne kadar farklı sonuç verir, ve elinizdeki bir rapordan hangi ortamda hangi kodla üretildiği okunabilir mi.

• OR47. Kaynak, beş aşamalı hat ve üç ortam ayarı kurgudur ve ders içinde üretilir. Hiçbir orkestratör, dağıtım aracı ya da sürüm yönetimi ürünü çağrılmaz. Tohum 20260218.
• OR48. Sürekli tümleştirme, dağıtım ve ortam terfisi yordamı DevOps ve Platform Mühendisliği müfredatındaki Sürekli Tümleştirme ve Teslimat ile Kod Olarak Altyapı kurslarında ölçüldü; tekrarlanmaz. Buradaki tek ölçü aynı kodun ortamlar arasında ürettiği farklı sonuçtur.
• OR49. Ortam üç ayar taşır ve üçü de kodun dışındadır: yüklenen bölüm sayısı, gösterge bandı ve raporlama kuralının sürümü. s1 işyeri tüketimini 1,00, s2 1,05 katsayıyla raporlar; geri doldurma yordamı Dönüştürme konusunun son dersinde ölçüldü.
• OR50. Sürüm damgası, bir koşumun çıktısına yazılan dönem, kod sürümü ve ayar üçlüsüdür. Taban çizgisi orkestrasyonsuz koşumdur: tek ortam varsayılır, damga yazılmaz, kimlik taşıyan rapor 0’dır.

Aynı Kod, Üç Ortam

Aşağıdaki blok tek bir rapor işlevi tanımlar ve onu üç ayarla koşturur. İşlev ortamdan yalnız yüklenecek dönem kümesini ve kural katsayısını alır; bant hattı değil göstergeyi ayarladığı için tabloya bir önceki dersin ölçüsüyle, gizlediği en büyük kayıpla girer.

# KURGUDUR. Olcum aginin sayac okumalari , bes asamali hat ve uc ortam ayari ders
# icinde uretilir; hicbir orkestrator , dagitim araci ya da surum yonetimi urunu
# cagrilmaz. Tohum 20260218.
TOHUM, M32 = 20260218, 0xFFFFFFFF


def uretec(t):
    x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32
    x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32
    s = [(x ^ (x >> 16)) & M32]

    def sonraki():
        s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32
        return s[0] / 4294967296
    return sonraki


BOLGE = ["dogu", "bati", "kuzey", "guney", "merkez"]
TIP = ["mesken", "isyeri"]
DONEM = [f"2026-{a:02d}" for a in range(1, 13)]
ABONE = {}
for i in range(200):
    r = uretec(TOHUM + 37 * i)
    ABONE[f"A{i + 1:03d}"] = {"bolge": BOLGE[int(r() * 5)], "tip": TIP[int(r() * 2)],
                              "baslangic": 10000 + int(r() * 60000)}


def kaynak_uret():
    kayit = []
    for i, (ab, a) in enumerate(ABONE.items()):
        e = a["baslangic"]
        for d in DONEM:
            r = uretec(TOHUM + 101 * i + 7 * DONEM.index(d))
            e += 4 + int(r() * 46)
            kayit.append({"abone": ab, "donem": d, "bolge": a["bolge"], "tip": a["tip"],
                          "endeks": e, "birim": "m3"})
    return kayit


def a3_tuketim(kayit):
    tablo = {(k["abone"], k["donem"]): k for k in kayit}
    cikti, dusen = [], 0
    for k in kayit:
        i = DONEM.index(k["donem"])
        if i == 0:
            continue
        onceki = tablo.get((k["abone"], DONEM[i - 1]))
        if onceki is None:
            dusen += 1
            continue
        cikti.append(dict(k, m3=int(k["endeks"]) - int(onceki["endeks"])))
    return cikti, dusen


def a4_ozet(kayit):
    top = {}
    for k in kayit:
        ad = (k["bolge"], k["donem"])
        top[ad] = top.get(ad, 0) + k["m3"]
    return top, 0


def a5_sun(ozet):
    bolge = {}
    for (b, d), v in ozet.items():
        bolge.setdefault(b, []).append(v)
    return {b: round(sum(v) / len(v), 2) for b, v in bolge.items()}, 0


# ---- TEK hat kodu. Ortamdan gelen: yuklenen donemler ve kural katsayisi.
# Saglam kaynakta ayikla ve tekille asamalari satir dusurmedigi icin tuketim
# dogrudan yuklenen donemlerden hesaplanir.
def rapor(kayitlar, donemler, kural):
    v, _ = a3_tuketim([k for k in kayitlar if k["donem"] in donemler])
    v = [dict(k, m3=k["m3"] * (kural if k["tip"] == "isyeri" else 1.0)) for k in v]
    oz, _ = a4_ozet(v)
    sun, _ = a5_sun(oz)
    return sun, len(v)


def fark(a, b):
    return {x: round(a[x] - b[x], 2) for x in sorted(a)}


KAYNAK = kaynak_uret()
AYAR = {"gelistirme": (3, 0.30, 1.00), "hazirlik": (6, 0.10, 1.00), "uretim": (12, 0.05, 1.05)}
SON = {ad: set(DONEM[len(DONEM) - b:]) for ad, (b, _, _) in AYAR.items()}
print("ortam        bolum  bant  kural  tuketim satiri  bandin gizledigi  2026-07 yuklu")
for ad, (b, e, ku) in AYAR.items():
    s, n = rapor(KAYNAK, SON[ad], ku)
    print(f"{ad:<12} {b:>5}  {e:<4}  {ku:<5}  {n:>14}  {int(e * 200):>16}"
          f"  {'evet' if '2026-07' in SON[ad] else 'hayir':>13}")
print()
for ad in AYAR:
    print(f"{ad:<12} {rapor(KAYNAK, SON[ad], AYAR[ad][2])[0]}")

ortam        bolum  bant  kural  tuketim satiri  bandin gizledigi  2026-07 yuklu
gelistirme       3  0.3   1.0               400                60          hayir
hazirlik         6  0.1   1.0              1000                20           evet
uretim          12  0.05  1.05             2200                10           evet

gelistirme   {'merkez': 1384.0, 'kuzey': 1265.0, 'dogu': 928.5, 'bati': 853.5, 'guney': 1102.5}
hazirlik     {'merkez': 1387.6, 'kuzey': 1229.0, 'dogu': 897.8, 'bati': 846.2, 'guney': 1077.8}
uretim       {'merkez': 1357.32, 'kuzey': 1235.57, 'dogu': 902.13, 'bati': 859.22, 'guney': 1095.81}

Üç satır aynı kodun üç çıktısıdır ve hiçbiri hatalı değildir; her biri kendi ayarına göre doğrudur. merkez geliştirmede 1384,00, hazırlıkta 1387,60, üretimde 1357,32 raporlanır, oysa kaynak üç koşumda da aynı 2400 satırdır.

Son sütun bir önceki derse bağlanır. Geliştirme ortamı yalnız son üç dönemi yükler ve 2026-07 o pencereye girmez, oysa K01’in altı bozulma sınıfının hepsi tam o dönemi bozar. Hattı doğrulayan koşum bozulmanın dönemini hiç görmez; üstelik bandı 0,30’dur ve altmış satıra kadarki kaybı zaten gizler. Doğrulama yeşil biter, üretim bitmez.

Sapma Nereden Geldi

İkinci blok sapmayı iki kaynağa ayırır, sonra kural sürümünün 2026-08 koşumunda dağıtıldığı on bir koşumluk arşive bakar.

# Bu blok ilk bloktaki rapor , fark , KAYNAK , DONEM , AYAR ve SON tanimlarini surdurur.
TUM = set(DONEM)
TABAN, GEL, KUR = (rapor(KAYNAK, TUM, 1.00)[0], rapor(KAYNAK, SON["gelistirme"], 1.00)[0],
                   rapor(KAYNAK, TUM, 1.05)[0])
print("bolge   bolum etkisi  kural etkisi  gelistirme eksi uretim")
for b in sorted(TABAN):
    bl, ku = round(GEL[b] - TABAN[b], 2), round(KUR[b] - TABAN[b], 2)
    print(f"{b:<8} {bl:>12}  {ku:>12}  {round(bl - ku, 2):>22}")

# ---- ARSIV: her donem bir kosum , o doneme kadarki butun donemler yuklenir.
# Kural surumu s1 (1,00) idi ; 2026-08 kosumunda s2 (1,05) dagitildi.
KOD, DAGITIM = {"s1": 1.00, "s2": 1.05}, "2026-08"
arsiv = {d: ("s2" if d >= DAGITIM else "s1",
             rapor(KAYNAK, set(DONEM[:i + 1]), KOD["s2" if d >= DAGITIM else "s1"])[0])
         for i, d in enumerate(DONEM) if i > 0}

# Olagan donem hareketi: kod hic degismeseydi rapor ne kadar oynardi. Ilk iki
# kosum atlanir , orada ortalama iki donemden azini tasir.
olagan = [abs(v) for i in range(3, len(DONEM))
          for v in fark(rapor(KAYNAK, set(DONEM[:i + 1]), 1.00)[0],
                        rapor(KAYNAK, set(DONEM[:i]), 1.00)[0]).values()]
y07, y08 = set(DONEM[:7]), set(DONEM[:8])
gozlenen = fark(arsiv["2026-08"][1], arsiv["2026-07"][1])
veriden = fark(rapor(KAYNAK, y08, 1.00)[0], rapor(KAYNAK, y07, 1.00)[0])
koddan = fark(rapor(KAYNAK, y08, 1.05)[0], rapor(KAYNAK, y08, 1.00)[0])
print("\nbolge   gozlenen sicrama  veriden  koddan")
for b in sorted(gozlenen):
    print(f"{b:<8} {gozlenen[b]:>16}  {veriden[b]:>7}  {koddan[b]:>6}")
print(f"olagan donem hareketi (kod sabit) {round(min(olagan), 2)} ile {round(max(olagan), 2)} ;"
      f" kodun biraktigi iz {min(koddan.values())} ile {max(koddan.values())}")

damgasiz = {d: {"donem": d, "sunum": s} for d, (_, s) in arsiv.items()}
damgali = {d: dict(x, kod=arsiv[d][0], ayar=f"uretim/{len(DONEM)}/{KOD[arsiv[d][0]]:.2f}")
           for d, x in damgasiz.items()}
kimlik = [sum("kod" in x and "ayar" in x for x in a.values()) for a in (damgasiz, damgali)]
print(f"\narsiv {len(arsiv)} rapor ; kimlik tasiyan damgasizda {kimlik[0]} ,"
      f" damgalida {kimlik[1]} ; kimlikleme icin kosum damgasizda"
      f" {len(KOD) * len(arsiv)} , damgalida 0")
print(f"2026-08 damgasi: {damgali['2026-08']['kod']} / {damgali['2026-08']['ayar']}")

bolge   bolum etkisi  kural etkisi  gelistirme eksi uretim
bati            20.41         26.13                   -5.72
dogu            47.14         20.77                   26.37
guney           36.95         30.26                    6.69
kuzey           52.45         23.02                   29.43
merkez          62.55         35.87                   26.68

bolge   gozlenen sicrama  veriden  koddan
bati                13.74   -11.88   25.62
dogu                15.59    -4.81    20.4
guney                25.1    -3.76   28.86
kuzey                9.88    -11.4   21.28
merkez              52.24    17.53   34.71
olagan donem hareketi (kod sabit) 0.42 ile 38.3 ; kodun biraktigi iz 20.4 ile 34.71

arsiv 11 rapor ; kimlik tasiyan damgasizda 0 , damgalida 11 ; kimlikleme icin kosum damgasizda 22 , damgalida 0
2026-08 damgasi: s2 / uretim/12/1.05

İlk tablonun iki etkisi aynı büyüklük düzenindedir: bölüm sayısı sunumu 20,41 ile 62,55, kural sürümü 20,77 ile 35,87 arasında kaydırır ve ikisi de artı yöndedir. Raporun otuz birim yükseldiğini gören biri bunun kural sürümünden mi yüklenen dönem sayısından mı geldiğini sunuma bakarak ayıramaz. bati satırı daha kötüsünü söyler: iki etki +20,41 ile +26,13, toplam fark −5,72. Neredeyse hiçbir şeyin değişmediğini söyleyen bir sayı, birbirini götüren iki büyük etkidir. Küçük fark, küçük değişikliğin kanıtı değildir.

İkinci tabloda okuyucu yalnız gözlenen sıçramayı görür, 9,88 ile 52,24 arasını. Ayrıştırma bunun ne olduğunu söyler: beş bölgenin dördünde veri aşağı, rapor yukarı gitmiştir; bati’de tüketim 11,88 düşerken rapor 13,74 yükselmiştir. Son satır kapıyı kapatır: kodun bıraktığı iz 20,40 ile 34,71, olağan dönem hareketi ise 0,42 ile 38,30 arasındadır. Kodun izi olağanın içindedir; sıçramaya bakarak bir dağıtımın olduğunu anlamanın yolu yoktur.

Geriye damga kalır. On bir raporun damgasız arşivde hiçbiri kimlik taşımaz, damgalıda on biri de taşır. Damgasız arşivde bir raporun hangi kodla üretildiğini bulmak iki sürümü on bir dönem boyunca yeniden koşturmayı, yani 22 koşumu gerektirir — her eski sürüm hâlâ kurulabiliyorsa. Kapsam da ölçülür: kural sürümü kodun içinde değil ortam ayarındaydı, damgaya yalnız kod parmak izi yazılsaydı s1 ile s2 aynı damgayı taşırdı. Damganın sınırı kodun sınırı değil, koşumu belirleyen her şeyin sınırıdır.

Özet

• Aynı hat kodu üç ortamda üç ayrı rapor üretir ve hiçbiri hatalı değildir: aynı 2400 satırdan 400, 1000 ve 2200 tüketim satırı çıkar, merkez 1384,00, 1387,60 ve 1357,32 raporlanır.
• Geliştirme ortamı 2026-07’yi hiç yüklemez ve bandı altmış satıra kadarki kaybı gizler; hattı doğrulayan koşum bozulmanın bulunduğu dönemi görmeden yeşil biter.
• Ortam ayarının etkisi (20,41 … 62,55) ile kural sürümünün etkisi (20,77 … 35,87) aynı büyüklük düzenindedir; bati’de ikisi birbirini götürüp farkı −5,72’ye indirir.
• Kodun bıraktığı iz (20,40 … 34,71) olağan dönem hareketinin (0,42 … 38,30) içinde kalır ve dört bölgede veri aşağı giderken rapor yukarı gider.
• Damgasız arşivde kimlik taşıyan rapor 0, damgalıda 11’dir; kimlikleme 22 koşum ister ve damga kodu değil, kural sürümünü de içeren bütün ayarı kapsar.

Kurs Kapanışı

Satırlar ortak birim taşımaz; her satırın hangi ölçütle okunduğu ders adının yanındadır. Parantezdeki fark orkestrasyonlu kurulum eksi orkestrasyonsuz tabandır; işaretin yönü ölçüt adından okunur.

Ders	Orkestrasyonsuz taban	Orkestrasyonlu kurulum	Bedel
veri-alma/01 — taşınan satır ve kaçan değişiklik	tam yükleme 15.560, kaçan 0	artımlı yükleme 2.360 (−13.200), kaçan 148 (+148)	kaçanı yalnız dağılım denetimi, aşama 4’te bildirir
veri-alma/02 — alınan satır, sayfa 25	yeniden denemesiz 2075	yeniden denemeli 2025 (−50)	112 sayfa gecikir, 2026-12 hiç alınmaz
veri-alma/03 — etkin tüketici	tek bölüm 1/4	dört bölüm 4/4 (+3)	abone anahtarında yük 708 ile 492 arasında eğrilir
veri-alma/04 — düşen satır ve kirli hücre	tolerans 0: 40 ve 10/55	tolerans 1: 0 ve 0 (−40, −10)	taşınan durum 400’den 600 girdiye çıkar
veri-alma/05 — tüketim satırı ve sapma	en çok bir kez 2162, −9,18 … −28,36	en az bir kez 2200 (+38), sapma boş	19 yinelenme oluşur, kayıp iki eşiğin de altındadır
veri-alma/06 — koşumlar arası fark	geri yazmayan hat 0,00	ters ETL 47,00 / 10,90 / 14,36	55 hücrenin 55’i kirlenir, dört denetim yeşildir
donusturme/01 — yeniden hesaplanabilen kural	ETL 0, hedefe 55 satır	ELT 3 (+3), hedefe 2400 satır (+2345)	hedefte okunan hücre 110’dan 33110’a çıkar
donusturme/02 — ihlal edilen bağımlılık	elle sıra 1, eksik girdili 7 model	çözümleyici 0 ve 0 (−1, −7)	ihlalli koşum hata vermez, sunum 17,46 … 28,37 sapar
donusturme/03 — durdurulan bozulma sınıfı	yalnız sunum 2/6, 55 hücre	üç katman 6/6 (+4), 2400 + 2200 + 55	yakalanan altının üçü sunulan değeri değiştirmez
donusturme/04 — yakalanan bozulma sınıfı	beklentisiz 0/6	altı beklenti 4/6 (+4)	yinelenen ile kayan_tip dönüşümde yutulur
donusturme/05 — yeniden hesaplanan dönem	tam uygulama 12 dönem, 2200 satır	kısmi uygulama 2 dönem, 400 satır (−10)	rapor −16,98 … −29,57 sapar, altı beklenti yeşildir
orkestrasyon/01 — düşen görev başına yeniden koşan görev	elle 48	çizgeyle 5 (−43)	kırk yedi kenar elle yazılır
orkestrasyon/02 — eksik dönem ve tüketim satırı	sabit takvim 6 eksik, 900	veri hazırlığı tetikleyicisi 0 ve 2200 (+1300)	yedi dönemlik toplam gecikme
orkestrasyon/03 — sapma ve ateşleyen denetim	yarım yazım −49,09 … −121,82, iki denetim yeşil	atomik yazım −2,89 … +12,80, ikisi de ateşler	tüketim 2040 yerine 1800’e iner
orkestrasyon/04 — görülen bozulma sınıfı	göstergesiz 0/6, gecikme tanımsız	üç gösterge 5/6 (+5), gecikme 0–1 dönem	birim_degisti görünmez ve iki dönem çöp bırakır
orkestrasyon/05 — kimlik taşıyan rapor	damgasız arşiv 0/11	damgalı arşiv 11/11 (+11)	kimlikleme damgasızda 22 koşum ister

Tablo tek bir kuralın on altı kez yazılmasıdır. Bir hattın sayısı bir kez doğru koşması değil, yeniden koşturulduğunda aynı sonucu vermesidir; yeniden koşturulamayan hat ölçülmemiş sayılır. Ölçüt adları kuralın kendisidir: orkestrasyon/01‘de yeniden koşan görev 48’den 5’e iner, donusturme/01‘de yeniden hesaplanabilen kural 0’dan 3’e çıkar, veri-alma/06‘da hat kendi çıktısını okuduğu için koşumlar arası fark 0,00 olmaktan çıkıp 47,00’ye ulaşır.

İkinci iddia aynı tablodan okunur: orkestrasyon da bozar. veri-alma/02‘de yeniden deneme kotayı yer, alınan satırı 2075’ten 2025’e düşürür ve bir dönemi yok eder. veri-alma/06‘da ters ETL koşumlar arası farkı 47,00’ye çıkarıp 55 hücrenin 55’ini kirletir, orkestrasyon/03’te üç denemeli yeniden deneme 240 satır çoğaltır, donusturme/05’te kısmi geri doldurma raporu −16,98 ile −29,57 arasında saptırır, orkestrasyon/02‘de emniyet penceresi koşumu 24’e çıkarır. orkestrasyon/04‘te bant genişledikçe hacmin gördüğü sınıf sıfıra iner, bu derste ortam ayarı aynı kodu 62,55’e kadar saptırır.

Üçüncü iddia daha sessizdir: sunulan sayı değişmez ya da makul görünür. veri-alma/04’te dokuz kurulumun hiçbirinde sunulan beş değer değişmez, on hücre kirlidir. veri-alma/05’te on dokuz yinelenme sunum farkını boş bırakır, kayıp ise hiçbir denetime takılmaz. orkestrasyon/03‘te yarım yazılan bölümde ham satır 2320’de kalır ve iki denetim yeşildir, donusturme/04’te dönem etiketini kaydıran kural 2200 satırı ve beş değeri aynı bırakır, donusturme/03’te durdurulan altı sınıfın üçü sunulan değeri değiştirmez, orkestrasyon/04’te birim_degisti üç göstergeye birden görünmez ve bu derste kodun bıraktığı iz olağan hareketin içine düşer. Dokuz derste hat yanlış bir sayı sunar ve hiçbir şey bunu söylemez.

On altı derste hat tek bir makinede koşuyormuş gibi ele alındı: görevler sıraya girdi, düştü, yeniden denendi ve kırk sekiz düğüm tek listeye dizildi. Veri tek bir makineye sığmadığında işin nasıl bölüneceği, bölümler dengesiz olduğunda hangi bölümün bitişi geciktireceği ve ağ üzerinden veri taşımanın bedeli hiç sorulmadı. Sonraki kurs görevin sırasını değil, bir görevin kaç parçaya bölündüğünü ve o parçaların birbirine ne kadar veri gönderdiğini ölçer.