Yeniden Deneme ve Uyarı

Önceki dersteki bütün koşumların ortak bir yanı vardı: hiçbiri başarısız olmadı. Görev ya koştu ya hiç tetiklenmedi, koştuğunda gördüğü satırların tamamını yazdı. Yarım koşum orada zararsızdı, çünkü yazım anahtarlıydı ve eksik parça bir sonraki koşumda tamamlanıyordu. Bu ders o güvenceyi kaldırır.

Gerçek bir hatta üçüncü bir sonuç vardır: görev koşar, yazmaya başlar ve ortasında düşer. Geriye kalan şey ne boş bir bölümdür ne tam bir bölüm. Bu ders iki soruyu ölçer — yarım yazılan bir bölüm sunuma ne yapıyor, ve düşen görevi yeniden denemek hattı onarıyor mu yoksa satır mı çoğaltıyor. İlk sorunun yanıtı kursun üçüncü iddiasının en güçlü örneğidir.

• OR17. Kaynak, hat ve görev koşumu kurgudur; gerçek bir orkestratör, depo ya da uyarı servisi çağrılmaz. Tohum 20260218, ölçü koşumdan bağımsızdır.
• OR18. Atomik yazım (atomic write), bir görevin ya bütün satırlarını yazması ya hiçbirini bırakmaması demektir. Atomik olmayan yazımda yarım kalan satırlar okunabilir durumda kalır.
• OR19. Görev 2026-07 bölümünü yazarken 120. satırda düşüyor. Bu sayı bir yer seçimidir; ölçülen şey sayının kendisi değil, yarım ile hiçin farkıdır.
• OR20. Yeniden deneme, geri çekilme, devre kesici ve zarif bozulma yordamı Önbellekleme, Kuyruklar ve Eşzamansız İşleme ile Dayanıklılık ve Güvenilirlik kurslarında ölçüldü ve tekrarlanmaz. Buradaki soru yalnız yeniden denemenin satır çoğaltıp çoğaltmadığıdır.
• OR21. idempotent karşılığı yinelemeye dayanıklıdır. Yeniden işlemenin satır çoğaltması Veri Mühendisliğine Giriş kursunda ölçüldü; buradaki ölçüm aynı olguyu görev düzeyinde yapar.
• OR22. İki uyarı kaynağı ayrılır: görev uyarısı son denemeden sonra görev hâlâ düşükse gider, veri uyarısı denetimlerden gelir.
• OR23. Taban çizgisi orkestrasyonsuz koşumdur: atomik yazım yok, yeniden deneme yok, uyarı yok.
• OR24. Sayılan birimler: yazılan satır, çoğalan satır, tüketim satırı, sunum sapması, deneme. Ham süre yazılmaz. Sunum üzerinde oran basılmaz, değerin kendisi yazılır.

Görevin Ortasında Düşmek

Bir bölümü yazan görev tek bir işlem değildir; satırları sırayla yazar ve her satırdan sonra düşebilir. Ne bıraktığı yazımın atomik olup olmadığına bağlıdır. Atomik yazımda yarım kalan iş hiç görünmez — görev düşer, bölüm boş kalır, hat o dönemi yokmuş gibi okur. Atomik olmayan yazımda ilk 120 satır orada durur ve hattan geçerken tam satırlardan ayırt edilemez.

Ölçüm iki denetimle yapılır. Satır sayısı denetimi ham satır sayısının beklenenden yüzde beşten fazla sapıp sapmadığına bakar. Dönem duyarlı bütünlük denetimi her bölge ile her dönemin çiftinin veride bulunup bulunmadığına bakar; K01 bu denetimi kusurlu kardeşinden ayırmıştı ve burada doğru olan kullanılır.

# KURGUDUR. Sayac okumalari, bes asamali hat ve gorev kosumu ders icinde
# tanimlanir; gercek bir depo, orkestrator ya da uyari servisi cagrilmaz.
TOHUM, M32 = 20260218, 0xFFFFFFFF


def uretec(t):
    x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32
    x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32
    s = [(x ^ (x >> 16)) & M32]

    def sonraki():
        s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32
        return s[0] / 4294967296
    return sonraki


BOLGE = ["dogu", "bati", "kuzey", "guney", "merkez"]
TIP = ["mesken", "isyeri"]
DONEM = [f"2026-{a:02d}" for a in range(1, 13)]
ABONE = {}
for i in range(200):
    r = uretec(TOHUM + 37 * i)
    ABONE[f"A{i + 1:03d}"] = {"bolge": BOLGE[int(r() * 5)], "tip": TIP[int(r() * 2)],
                              "baslangic": 10000 + int(r() * 60000)}


def kaynak_uret():
    kayit = []
    for i, (ab, a) in enumerate(ABONE.items()):
        e = a["baslangic"]
        for d in DONEM:
            r = uretec(TOHUM + 101 * i + 7 * DONEM.index(d))
            e += 4 + int(r() * 46)
            kayit.append({"abone": ab, "donem": d, "bolge": a["bolge"], "tip": a["tip"],
                          "endeks": e, "birim": "m3"})
    return kayit


def a1_ayikla(kayit):
    ZOR = ("abone", "donem", "bolge", "endeks", "birim")
    tut = [k for k in kayit if all(a in k for a in ZOR)]
    return tut, len(kayit) - len(tut)


def a2_tekille(kayit):
    gor, tut = set(), []
    for k in kayit:
        ad = (k["abone"], k["donem"])
        if ad in gor:
            continue
        gor.add(ad)
        tut.append(k)
    return tut, len(kayit) - len(tut)


def a3_tuketim(kayit):
    tablo = {(k["abone"], k["donem"]): k for k in kayit}
    cikti, dusen = [], 0
    for k in kayit:
        i = DONEM.index(k["donem"])
        if i == 0:
            continue
        onceki = tablo.get((k["abone"], DONEM[i - 1]))
        if onceki is None:
            dusen += 1
            continue
        try:
            f = int(k["endeks"]) - int(onceki["endeks"])
        except (TypeError, ValueError):
            dusen += 1
            continue
        cikti.append(dict(k, m3=f))
    return cikti, dusen


def a4_ozet(kayit):
    top = {}
    for k in kayit:
        ad = (k["bolge"], k["donem"])
        top[ad] = top.get(ad, 0) + k["m3"]
    return top, 0


def a5_sun(ozet):
    bolge = {}
    for (b, d), v in ozet.items():
        bolge.setdefault(b, []).append(v)
    return {b: round(sum(v) / len(v), 2) for b, v in bolge.items()}, 0


def okuma_sonucu(kayitlar):
    v, _ = a1_ayikla(kayitlar)
    v, _ = a2_tekille(v)
    v, _ = a3_tuketim(v)
    oz, _ = a4_ozet(v)
    sun, _ = a5_sun(oz)
    return sun, len(v)


def bolum_yaz(kayitlar, donem, kesme=None, atomik=False):
    """kesme: bu satir sayisindan sonra gorev duser. atomik: yarim yazim gorunmez."""
    hedef = [k for k in kayitlar if k["donem"] == donem]
    if kesme is None or kesme >= len(hedef):
        return hedef, False
    yarim = hedef[:kesme]
    return ([], True) if atomik else (yarim, True)


def d_satir_sayisi(veri, beklenen=2400, pay=0.05):
    return abs(len(veri) - beklenen) / beklenen > pay


def d_bolum_tamligi_donem(veri):
    """Her donemde her bolge var mi."""
    gor = set((k["bolge"], k["donem"]) for k in veri)
    return gor != set((b, d) for b in BOLGE for d in DONEM)

Yarım ile Hiç

İkinci blok aynı düşmeyi iki yazım biçiminde koşturur ve dört şeyi yan yana koyar: bölüme yazılan satır, deponun ham satırı, tüketim satırı ve sunumun tabandan sapması.

KAYNAK = kaynak_uret()
TABAN_SUN, TABAN_N = okuma_sonucu(KAYNAK)
OTEKI = [k for k in KAYNAK if k["donem"] != "2026-07"]
print("taban tuketim:", TABAN_N)
print("taban sunum:", TABAN_SUN)
print(f"{'kurulum':<16}{'yazilan':>8}{'ham':>6}{'tuketim':>9}{'satir':>7}{'butunluk':>10}")
for ad, atomik in (("atomik degil", False), ("atomik", True)):
    yaz, dustu = bolum_yaz(KAYNAK, "2026-07", 120, atomik)
    depo = OTEKI + yaz
    sun, n = okuma_sonucu(depo)
    print(f"{ad:<16}{len(yaz):>8}{len(depo):>6}{n:>9}"
          f"{str(d_satir_sayisi(depo)):>7}{str(d_bolum_tamligi_donem(depo)):>10}")
    print("   sapma:", {b: round(sun[b] - TABAN_SUN[b], 2) for b in TABAN_SUN})

taban tuketim: 2200
taban sunum: {'merkez': 1321.45, 'kuzey': 1212.55, 'dogu': 881.36, 'bati': 833.09, 'guney': 1065.55}
kurulum          yazilan   ham  tuketim  satir  butunluk
atomik degil         120  2320     2040  False     False
   sapma: {'merkez': -92.63, 'kuzey': -121.82, 'dogu': -49.09, 'bati': -49.27, 'guney': -61.55}
atomik                 0  2200     1800   True      True
   sapma: {'merkez': -2.89, 'kuzey': 6.12, 'dogu': -3.25, 'bati': 12.8, 'guney': 7.01}

Birinci satır kursun üçüncü iddiasının en güçlü örneğidir. Yarım yazılan bölüm sunumu beş bölgenin hepsinde yanlışlar: sapma −49,09 ile −121,82 arasındadır ve hiçbiri küçük değildir. Buna karşılık her iki denetim de yeşildir. Ham satır 2320’dir, beklenen 2400’den yüzde 3,33 sapar ve yüzde beşlik bandın içinde kalır. Dönem duyarlı bütünlük denetimi de geçer, çünkü yazılan ilk 120 satır beş bölgenin hepsinden abone taşır — 2026-07 dönemi her bölge için veride vardır, yalnızca eksiktir. Sayı makul görünür, sunum yanlıştır ve hiçbir denetim bunu söylemez.

Bandı daraltmak ilk akla gelen çözümdür ve kendi bedelini getirir. Bu yarım yazımı görmek için bandın yüzde 3,33’ün altına inmesi gerekir. Önceki derste dört abone aboneliğini sonlandırmıştı ve bu, dört dönemde 16 satır, yani ham satırın yüzde 0,67’si demektir; yüzde bir düzeyine çekilmiş bir band o değişikliğe de ateşler. Aynı eşik hem yarım yazımı yakalayacak hem abone hareketini görmezden gelecek biçimde ayarlanamaz.

İkinci satır ilk bakışta daha kötü görünür. Atomik yazımda bölüm hiç yazılmaz; depo 2200 satıra iner ve tüketim 2040 yerine 1800’e düşer, yani yarım yazımdan 240 satır daha az hesaplanır. Kaybın büyümesinin nedeni önceki dersin çizgesidir: 2026-07 hiç yoksa 2026-08’in tüketimi de hesaplanamaz, çünkü bir önceki dönemin endeksi yoktur.

Ama sunuma bakıldığında sıralama tersine döner. Daha çok satır kaybeden kurulumun sapması −2,89 ile +12,80 arasındadır; daha az satır kaybedenin sapması −121,82’ye kadar iner. Neden şudur: sunum bölge başına dönem ortalamasıdır. Bölüm hiç yazılmadığında o dönemin hücresi ortalamaya hiç girmez ve kalan on bir dönem doğru ortalamayı verir. Yarım yazıldığında hücre ortalamaya girer, ama içinde iki yüz abonenin yerine yüz yirmisi vardır — düşük bir sayı doğru bir sayı gibi ortalamaya katılır.

Üstelik atomik kurulumda iki denetim de ateşler. Ham satır 2200’dür ve yüzde beşlik bandı aşar; 2026-07 dönemi hiçbir bölge için veride olmadığı için dönem duyarlı bütünlük denetimi de bozulmayı görür. Buradan çıkan cümle bu dersin omurgasıdır: atomiklik cevabı doğru yapmaz; başarısızlığı görünür ve sınırlı kılar. Sonuç hâlâ eksiktir, sapma hâlâ sıfır değildir; kazanılan şey, eksikliğin yakalanabilir olması ve etkisinin bir dönemin ötesine geçmemesidir.

Yeniden Deneme ve Uyarı

Düşen görev yeniden denenir. Üçüncü blok görevi üç kez dener — ilk iki deneme yine 120. satırda düşer, üçüncüsü tamamlanır — ve yazımın ekleyen ya da anahtarlı olmasının ne değiştirdiğini sayar. gorev sütunu görev uyarısını taşır: son denemeden sonra görev hâlâ düşükse ateşler.

def gorev_kosumu(kayitlar, donem, kesmeler, atomik=False, anahtarli=False):
    """Gorev sirayla denenir; kesmeler her denemenin kac satirda dustugunu verir.
    None = deneme basarili. Yazim ya ekleyendir ya anahtarli."""
    depo, yazilan, deneme, dustu = [k for k in kayitlar if k["donem"] != donem], [], 0, False
    for kesme in kesmeler:
        deneme += 1
        parca, dustu = bolum_yaz(kayitlar, donem, kesme, atomik)
        if anahtarli:
            tablo = {(k["abone"], k["donem"]): k for k in yazilan}
            for k in parca:
                tablo[(k["abone"], k["donem"])] = k
            yazilan = list(tablo.values())
        else:
            yazilan = yazilan + parca
        if not dustu:
            break
    return depo + yazilan, deneme, len(yazilan), dustu


print(f"{'kurulum':<24}{'deneme':>7}{'yazilan':>8}{'ham':>6}{'tuketim':>9}{'kuzey':>9}"
      f"{'gorev':>7}{'satir':>7}{'butunluk':>10}")
for ad, kesmeler, atomik, anahtarli in (
        ("deneme yok , atomik degil", (120,), False, False),
        ("deneme yok , atomik", (120,), True, False),
        ("uc deneme , ekleyen", (120, 120, None), False, False),
        ("uc deneme , anahtarli", (120, 120, None), False, True)):
    depo, deneme, yaz, dustu = gorev_kosumu(KAYNAK, "2026-07", kesmeler, atomik, anahtarli)
    sun, n = okuma_sonucu(depo)
    print(f"{ad:<24}{deneme:>7}{yaz:>8}{len(depo):>6}{n:>9}"
          f"{round(sun['kuzey'] - TABAN_SUN['kuzey'], 2):>9}{str(dustu):>7}"
          f"{str(d_satir_sayisi(depo)):>7}{str(d_bolum_tamligi_donem(depo)):>10}")


def tekillestirmesiz(kayitlar):
    """Tekillestirme asamasi olmayan hat."""
    v, _ = a1_ayikla(kayitlar)
    v, _ = a3_tuketim(v)
    oz, _ = a4_ozet(v)
    return a5_sun(oz)[0], len(v)


depo, _, _, _ = gorev_kosumu(KAYNAK, "2026-07", (120, 120, None))
print()
print("uc deneme , ekleyen , tekillestirmesiz hat:", tekillestirmesiz(depo))

kurulum                  deneme yazilan   ham  tuketim    kuzey  gorev  satir  butunluk
deneme yok , atomik degil      1     120  2320     2040  -121.82   True  False     False
deneme yok , atomik           1       0  2200     1800     6.12   True   True      True
uc deneme , ekleyen           3     440  2640     2200      0.0  False   True     False
uc deneme , anahtarli         3     200  2400     2200      0.0  False  False     False

uc deneme , ekleyen , tekillestirmesiz hat: ({'merkez': 1470.73, 'kuzey': 1320.73, 'dogu': 1002.64, 'bati': 928.55, 'guney': 1189.73}, 2440)

Üçüncü satır yeniden denemenin bedelini verir. Görev üç kez denendi, iki başarısız deneme bölüme 120’şer satır bıraktı, başarılı deneme 200 satırı daha ekledi: bölümde 200 yerine 440 satır var, yani 240 satır çoğaldı. Sunum yine de doğrudur ve kuzeyin sapması sıfırdır, çünkü tekilleştirme aşaması fazlalığı yutar. Bu davranışın kendisi Veri Mühendisliğine Giriş kursunda ölçülmüştü; buradaki yeni bilgi, çoğalmanın kaynağının bir bozulma değil orkestrasyonun kendi düzeneği olmasıdır. Yeniden deneme hattı onarırken depoyu bozar.

Son satır o düzeneğin sağlamını gösterir. Anahtarlı yazımda her deneme aynı anahtarların üzerine yazar; üç denemeden sonra bölümde 200 satır vardır, çoğalan satır sıfırdır ve ham satır 2400’de kalır. Yeniden denemeyi güvenli kılan şey denemenin kendisi değil, yazımın yinelemeye dayanıklı olmasıdır.

Son çıktı satırı tekilleştirmenin ne kadar yük taşıdığını söyler. Aynı ekleyen depo, tekilleştirme aşaması olmayan bir hattan geçirildiğinde tüketim 2200 yerine 2440 satır olur ve sunum her bölgede yükselir: kuzey 1212,55 yerine 1320,73, merkez 1321,45 yerine 1470,73. Yani üçüncü satırın sıfır sapması hattın doğruluğundan değil, tek bir aşamanın varlığından gelir.

gorev sütunu uyarının nerede sustuğunu gösterir. İlk iki satırda son deneme başarısızdır ve görev uyarısı gider — ama o uyarı yalnızca “görev düştü” der; birinci satırdaki −121,82’lik sapmadan söz etmez, çünkü uyarıyı üreten şey verinin kendisi değil görevin durumudur. Son iki satırda yeniden deneme başarılı olduğu için görev uyarısı hiç gitmez. Üçüncü satırda geriye tek bir işaret kalır: satır sayısı denetimi 2640 satırı görüp ateşler. Yinelenme gürültülüdür ve onarılabilir; yarım yazım sessizdir. En tehlikeli kurulum, uyarı veren değil, uyarı vermeyi bırakan kurulumdur.

Özet

• Yarım yazılan bölüm sunumu beş bölgenin hepsinde yanlışlar (−49,09 ile −121,82 arası) ama ham satır 2320’de kalır: satır sayısı denetimi de dönem duyarlı bütünlük denetimi de yeşildir.
• Atomik yazımda bölüm hiç yazılmaz, tüketim 2040 yerine 1800’e iner, ama sapma −2,89 ile +12,80 arasında kalır ve iki denetim de ateşler. Atomiklik cevabı doğru yapmaz; başarısızlığı görünür ve sınırlı kılar.
• Sıralamanın tersine dönmesinin nedeni sunumun dönem ortalaması olmasıdır: yazılmayan hücre ortalamaya girmez, yarım yazılan hücre düşük bir sayıyla girer.
• Üç denemeli yeniden deneme ekleyen yazımda bölüme 200 yerine 440 satır bırakır, yani 240 satır çoğaltır; anahtarlı yazımda çoğalan satır sıfırdır. Yeniden denemeyi güvenli kılan şey deneme değil, yazımın yinelemeye dayanıklı olmasıdır.
• Çoğalan satırın sunumu bozmaması tekilleştirme aşamasının eseridir: aynı depo o aşama olmadan tüketimi 2440 satıra, kuzeyi 1320,73’e taşır.
• Yeniden deneme başarılı olduğunda görev uyarısı susar; geriye yalnız veri uyarıları kalır ve onlar yarım yazımı hiç görmez. Uyarının sustuğu yer, hattın en az ölçülmüş yeridir.

Sonraki Adım

Üç derste hat çalıştırıldı: sırası çizgeden okundu, tetikleyicisi seçildi, düşen görevi yeniden denendi ve düşmenin sunuma ne yaptığı sayıldı. Bu üç dersin ortak boşluğu şudur — her ölçüm sonradan yapıldı. Yarım yazımı gösteren tablo, koşumun bittiği ve sonucun okunduğu andan sonra kuruldu; hattın kendisi o an hiçbir şey söylemiyordu. Bir hat çalışırken neyin izlendiği, hangi göstergenin bir bozulmayı kaç dönem sonra gösterdiği ve hangi bozulmayı hiçbir göstergenin görmediği hiç sorulmadı. Sonraki ders tazelik, hacim ve şema değişimi göstergelerini K01’in altı bozulma sınıfı üzerinde koşturur ve her birinin yakalama gecikmesini dönem olarak sayar.