Güvenlik Farkındalık Eğitimi

Önceki iki ders bir kuyruk ve bir takvim üzerinde çalıştı; her ikisinde de değişen şey bir yapılandırmaydı ve yapılandırma değiştiği yerde durdu. Bu dersin konusu durmayan tek kalemdir. Bir eğitim oturumu bir ölçütü yükseltir, sonra ölçüt haftalar içinde eski değerine döner ve program aynı harcamayı yeniden yapmak zorunda kalır.

Tek bir topluluk üzerinde erimenin biçimi ve tek eğitimin bir çeyrek dönemden kısa sürdüğü Saldırı Teknikleri ve Tehdit Ortamı kursunda ölçüldü; burada o eğri girdidir ve yeniden türetilmez. Program ölçeğinde eklenen şey şudur: erime her grupta aynı hızda değildir, her grubun geçirdiği olay sayısı ve bir olayın taşıdığı ağırlık farklıdır, ve eğitim saati kıttır. Böylece kalıcılık sorusu bir sıralama sorusuna dönüşür — kıt saatin hangi gruba, hangi sıklıkta gideceği.

• GP13. Beş grup, kişi sayıları, taban oranlar, etki puanları ve erime katsayıları kurgusal bölgesel ölçüm ağına aittir ve modeldir. Gerçek bir tatbikat koşulmuyor.
• GP14. Erime üsteldir: kazancın sabit bir oranı her hafta korunur. Gerçekte erime düzgün değildir; üstel biçim dönüş haftasını yaklaşık verir.
• GP15. Grup içi dağılım yok sayıldı; her grup ortalamasıyla temsil edilir. Bu, hiç öğrenmeyen kesimi gizler ve kazancı olduğundan düzgün gösterir.
• GP16. Risk birimi (rb) kurgudur. Bir grupta geçen kalemin ağırlığı sabittir; gerçekte aynı grupta kalemler arasında da fark vardır.
• GP17. Eğitim saati kişi başına 1,5 saattir ve oturumların içeriği gruplar arasında aynı sayıldı. Ölçüm koşumlarının kendisinin eğitici etkisi modellenmedi.
• GP18. Grup değiştiren, ayrılan ve işe başlayan kişi yoktur; kişi sayıları elli iki hafta boyunca sabittir.

// egitim/model.mjs — farkindalik programinin grup MODELIDIR: kurgu bolgesel olcum aginda
// bes grup, her birinin taban orani, egitim etkisi, haftalik erimesi ve olay akisi.
// Erime bicimi Saldiri Teknikleri ve Tehdit Ortami kursundan girdi olarak alinir.
export const HAFTA = 52, EGITIM_SAAT = 1.5, ESIK = 1;   // kisi basina oturum saati
export const GRUP = [
  // ad, kisi, taban gecis orani %, egitimin dusurdugu puan, kazancin haftalik kalani,
  // yillik supheli olay, gecen kalem basina risk birimi (kurgu)
  { ad: 'saha ekibi', kisi: 120, taban: 34, etki: 20, erime: 0.86, olay: 2400, agirlik: 40 },
  { ad: 'abone hizmetleri', kisi: 60, taban: 28, etki: 18, erime: 0.78, olay: 5200, agirlik: 55 },
  { ad: 'faturalama', kisi: 35, taban: 22, etki: 15, erime: 0.72, olay: 1600, agirlik: 120 },
  { ad: 'teknik ekip', kisi: 25, taban: 16, etki: 9, erime: 0.62, olay: 900, agirlik: 150 },
  { ad: 'yonetim', kisi: 12, taban: 30, etki: 21, erime: 0.90, olay: 400, agirlik: 300 },
];
export const kazanc = (g, h) => g.etki * g.erime ** h;
export const oran = (g, h) => g.taban - kazanc(g, h);
export const donusHaftasi = (g) => { let h = 0; while (kazanc(g, h) >= ESIK) h += 1; return h; };

// Aralik T ile yilda gecen kalem: her hafta orani hesaplanir, olay akisiyla carpilir.
export function gecen(g, T) {
  let s = 0;
  for (let h = 0; h < HAFTA; h += 1) s += (g.olay / HAFTA) * (T ? oran(g, h % T) : g.taban) / 100;
  return s;
}
export const oturum = (T) => (T ? Math.ceil(HAFTA / T) : 0);
export const saat = (g, T) => oturum(T) * g.kisi * EGITIM_SAAT;
export const kazanim = (g, T) => (gecen(g, 0) - gecen(g, T)) * g.agirlik;   // risk birimi
export const ARALIK = [26, 13, 8, 4, 2];

Dönüş Haftası Gruba Göre Beş Kat Değişiyor

// egitim/grup.mjs — gruplarin kaliciligi ve ayni tekrar araliginda uc ayri siralama
import { GRUP, HAFTA, ESIK, kazanc, donusHaftasi, gecen, saat, kazanim } from './model.mjs';

const T = 13;
const y = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) =>
  (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join('').trimEnd());
const sira = (f) => { const s = [...GRUP].sort((a, b) => f(b) - f(a));
  return new Map(s.map((g, i) => [g.ad, i + 1])); };

const A = [-17, 7, 9, 9, 9, 9, 10, 10];
console.log(`${GRUP.length} grup, ${GRUP.reduce((a, g) => a + g.kisi, 0)} kisi; ` +
  `kazanc ${ESIK} puanin altina indiginde donus sayildi`);
console.log('\n1. kalicilik: kazancin haftalik kalani ve donus haftasi');
y(A, 'grup', 'kisi', 'taban %', 'etki pn', 'erime', 'h=4 pn', 'h=12 pn', 'donus hf');
for (const g of GRUP)
  y(A, g.ad, g.kisi, g.taban, g.etki, g.erime.toFixed(2), kazanc(g, 4).toFixed(1),
    kazanc(g, 12).toFixed(1), donusHaftasi(g));

const B = [-17, 11, 11, 11, 9, 9, 9, 9];
console.log(`\n2. ${T} haftada bir tekrar: ayni veriden uc ayri siralama`);
y(B, 'grup', 'kazanilan', 'kazanim', 'harcanan', 'rb/saat', 'sira', 'sira', 'sira');
y(B, '', 'kalem/yil', 'rb/yil', 'saat/yil', '', 'kalem', 'rb', 'rb/saat');
const sK = sira((g) => gecen(g, 0) - gecen(g, T));
const sR = sira((g) => kazanim(g, T));
const sV = sira((g) => kazanim(g, T) / saat(g, T));
for (const g of GRUP)
  y(B, g.ad, (gecen(g, 0) - gecen(g, T)).toFixed(0), kazanim(g, T).toFixed(0), saat(g, T),
    (kazanim(g, T) / saat(g, T)).toFixed(1), sK.get(g.ad), sR.get(g.ad), sV.get(g.ad));
const fark = (x, z) => GRUP.filter((g) => x.get(g.ad) !== z.get(g.ad)).length;
console.log(`\nkalem -> rb siralamasinda yeri degisen grup: ${fark(sK, sR)}/${GRUP.length}; ` +
  `rb -> rb/saat siralamasinda: ${fark(sR, sV)}/${GRUP.length}; ` +
  `kalem -> rb/saat siralamasinda: ${fark(sK, sV)}/${GRUP.length}`);
const enUst = [...GRUP].sort((a, b) => (gecen(b, 0) - gecen(b, T)) - (gecen(a, 0) - gecen(a, T)));
console.log(`kalem sirasinda ${sK.get(enUst[1].ad)}. olan ${enUst[1].ad}, ` +
  `rb/saat sirasinda ${sV.get(enUst[1].ad)}. sirada`);

5 grup, 252 kisi; kazanc 1 puanin altina indiginde donus sayildi

1. kalicilik: kazancin haftalik kalani ve donus haftasi
grup                kisi  taban %  etki pn    erime   h=4 pn   h=12 pn  donus hf
saha ekibi           120       34       20     0.86     10.9       3.3        20
abone hizmetleri      60       28       18     0.78      6.7       0.9        12
faturalama            35       22       15     0.72      4.0       0.3         9
teknik ekip           25       16        9     0.62      1.3       0.0         5
yonetim               12       30       21     0.90     13.8       5.9        29

2. 13 haftada bir tekrar: ayni veriden uc ayri siralama
grup               kazanilan    kazanim   harcanan  rb/saat     sira     sira     sira
                   kalem/yil     rb/yil   saat/yil             kalem       rb  rb/saat
saha ekibi               227       9065        720     12.6        2        3        5
abone hizmetleri         314      17288        360     48.0        1        1        2
faturalama                65       7802        210     37.2        3        4        3
teknik ekip               16       2455        150     16.4        5        5        4
yonetim                   48      14457         72    200.8        4        2        1

kalem -> rb siralamasinda yeri degisen grup: 3/5; rb -> rb/saat siralamasinda: 5/5; kalem -> rb/saat siralamasinda: 4/5
kalem sirasinda 2. olan saha ekibi, rb/saat sirasinda 5. sirada

İlk tablo kalıcılığın grup özelliği olduğunu gösteriyor. Dönüş haftası teknik ekipte 5, yönetimde 29 — beş kattan fazla fark. Dördüncü haftadaki kalan kazanç teknik ekipte 1,3 puana inmişken yönetimde 13,8 puandır; on ikinci haftada bu sayılar 0,0 ve 5,9’dur. Bütün kuruma tek bir tekrar takvimi uygulamak, bu iki grubun birinde kazancın çoktan bittiği, ötekinde ise henüz üçte ikisinin durduğu bir noktada aynı parayı harcamak demektir.

İkinci tablo asıl kanıttır. Aynı on üç haftalık aralıkta, aynı model, aynı hafta — ve üç ayrı sıra. Kalem sayısına göre abone hizmetleri birinci, saha ekibi ikinci; risk birimine göre yönetim ikinci sıraya çıkıyor; saat başına kazanca göre yönetim birinci, saha ekibi beşinci oluyor. Kalem sıralamasından risk birimi sıralamasına geçerken beş grubun üçü, risk biriminden saat başına kazanca geçerken beşinin tamamı yer değiştiriyor.

Saha ekibi bu üç sıranın nasıl ayrıştığını tek başına özetliyor. En kalabalık grup olduğu için en çok kalemi kazandırıyor (yılda 227), ama kalem başına ağırlığı en düşük olan gruptur (40 rb) ve eğitim saatinin yarısını tek başına yutar (720 saat). Yönetim ise tersidir: yılda yalnız 48 kalem kazandırır, ama kalem başına 300 rb taşır ve on iki kişilik olduğu için yılda 72 saat tutar. “Kaç kişi eğitildi” ölçütü bu tablonun hiçbir sütununu tahmin etmez.

Aynı Bütçe, İki Dağıtım

// egitim/dagitim.mjs — tekrar araliginin getirisi ve sabit saat butcesinin dagitimi
import { GRUP, ARALIK, oturum, gecen, saat, kazanim } from './model.mjs';

const SEC = [0, ...ARALIK];
const y = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) =>
  (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join('').trimEnd());
const top = (f) => GRUP.reduce((a, g) => a + f(g), 0);

const A = [-10, 9, 11, 11, 11, 10];
console.log('1. herkese ayni tekrar araligi');
y(A, 'aralik', 'oturum', 'kazanilan', 'harcanan', 'kazanim', 'rb/saat');
y(A, 'hafta', 'yilda', 'kalem/yil', 'saat/yil', 'rb/yil', '');
for (const T of ARALIK)
  y(A, T, oturum(T), top((g) => gecen(g, 0) - gecen(g, T)).toFixed(0), top((g) => saat(g, T)),
    top((g) => kazanim(g, T)).toFixed(0), (top((g) => kazanim(g, T)) / top((g) => saat(g, T))).toFixed(1));

// Sabit butce altinda grup basina aralik secimi (tam arama: 6 secenek x 5 grup)
function enIyi(B) {
  let iyi = null;
  const gez = (i, kalan, secim, k) => {
    if (i === GRUP.length) { if (!iyi || k > iyi.k) iyi = { k, secim: [...secim] }; return; }
    for (const T of SEC) { const s = saat(GRUP[i], T);
      if (s <= kalan) { secim.push(T); gez(i + 1, kalan - s, secim, k + kazanim(GRUP[i], T));
        secim.pop(); } }
  };
  gez(0, B, [], 0);
  return { ...iyi, saat: GRUP.reduce((a, g, j) => a + saat(g, iyi.secim[j]), 0) };
}

const C = [-9, 12, 11, 12, 11, 26];
console.log('\n2. ayni butce, iki dagitim');
y(C, 'butce', 'tek aralik', 'kazanim', 'serbest', 'kazanim', 'serbest secim');
y(C, 'saat', 'hafta', 'rb/yil', 'saat', 'rb/yil', GRUP.map((g) => g.ad.slice(0, 4)).join('/'));
for (const B of [756, 1512, 2646]) {
  const T = ARALIK.filter((t) => top((g) => saat(g, t)) <= B).sort((a, b) => a - b)[0];
  const r = enIyi(B);
  y(C, B, T, top((g) => kazanim(g, T)).toFixed(0), r.saat, r.k.toFixed(0), r.secim.join('/'));
}

1. herkese ayni tekrar araligi
aralik       oturum  kazanilan   harcanan    kazanim   rb/saat
hafta         yilda  kalem/yil   saat/yil     rb/yil
26                2        364        756      28407      37.6
13                4        671       1512      51066      33.8
8                 7        974       2646      73236      27.7
4                13       1333       4914      99659      20.3
2                26       1631       9828     122223      12.4

2. ayni butce, iki dagitim
butce      tek aralik    kazanim     serbest    kazanim             serbest secim
saat            hafta     rb/yil        saat     rb/yil  saha/abon/fatu/tekn/yone
756                26      28407         756      44362                 0/8/0/0/8
1512               13      51066        1494      64391                 0/8/8/8/4
2646                8      73236      2596.5      84941               26/4/4/13/4

Üstteki tablo tekrar sıklığının kaç kalem kazandırdığını veriyor. Aralık yirmi altı haftadan iki haftaya inerken kazanılan kalem 364’ten 1.631’e çıkıyor — dört buçuk kat. Harcanan saat ise 756’dan 9.828’e çıkıyor: on üç kat. Saat başına kazanç 37,6 rb’den 12,4 rb’ye iner. Sıklaştırmanın mutlak kazancı hep artar, verimi hep düşer; iki sütun ayrı yazılmadığında bu ödünleşim görünmez.

Alttaki tablo bu dersin kararını içeriyor. Aynı 1.512 saatlik bütçe herkese on üç haftalık tek aralık olarak dağıtıldığında 51.066 rb kazandırıyor; gruplara ayrı ayrı dağıtıldığında, hem de 18 saat daha az harcayarak, 64.391 rb kazandırıyor. Fark yüzde yirmi altıdır ve tek bir ek saat gerektirmez. Yedi yüz elli altı saatlik dar bütçede fark daha da büyüktür: 28.407’ye karşı 44.362, yüzde elli altı.

Seçim sütunu asıl rahatsız edici sonucu taşıyor. İlk iki bütçede saha ekibi — kurumun en kalabalık grubu, 120 kişi — hiç eğitim almıyor. Nedeni tablonun mantığında: aynı saat, aynı bütçede, yönetim ve abone hizmetlerinde on altı kata kadar daha fazla risk birimi düşürüyor. Saha ekibi ancak bütçe 2.646 saate çıktığında ve o da yılda iki oturumluk en seyrek aralıkla listeye giriyor.

Seçilen aralıklar da sezgiye aykırıdır. En hızlı unutan grup — dönüş haftası 5 olan teknik ekip — sekiz haftalık aralık alıyor; en yavaş unutan grup — dönüş haftası 29 olan yönetim — dört haftalık, yani listedeki en sık aralığı alıyor. “Çabuk unutana daha sık tekrar” kuralı bu tabloda yanlıştır, çünkü aralık kararı erime hızından değil üç sayının çarpımından çıkar: bir oturumun kaç kişiye mal olduğu, grubun kaç olay geçirdiği ve bir olayın kaç risk birimi taşıdığı. On iki kişilik ve kalem başına 300 rb’lik bir grupta dört haftada bir tekrar, yüz yirmi kişilik ve 40 rb’lik bir grupta yirmi altı haftada bir tekrarla aynı saati tutar. Erime katsayısı bu kararın yalnız bir çarpanıdır.

Bu sonucun bir sınırı yazılmalıdır. Model yalnız ölçülen kalemi sayar; bir eğitimin kapsam dışı bırakılmasının ölçülmeyen etkileri — bildirim alışkanlığının kaybı, bir grubun kendini kapsam dışı görmesi — bu tabloda yoktur. Sayı, bütçenin nereye gideceğine karar vermek için yeterlidir; kimin hiç eğitilmeyeceğine karar vermek için yeterli değildir. Sıralamanın yanlış kalemi öne alması, ölçülmeyen sütunun sıfır sayılmasıyla başlar.

Özet

• Dönüş haftası gruba göre 5 ile 29 arasında değişiyor; dördüncü haftada kalan kazanç teknik ekipte 1,3 puan, yönetimde 13,8 puan. Tek bir tekrar takvimi bu farkı görmez.
• Aynı on üç haftalık aralıkta üç ölçü üç ayrı sıra veriyor: kalem sıralamasından risk birimi sıralamasına geçerken 5 grubun 3’ü, risk biriminden saat başına kazanca geçerken 5’inin tamamı yer değiştiriyor.
• En kalabalık grup en çok kalemi kazandırıyor (yılda 227) ama saat başına kazançta sonuncudur (12,6 rb/saat); en küçük grup ilk sıradadır (200,8 rb/saat).
• Aralık 26 haftadan 2 haftaya inerken kazanılan kalem 4,5 kat, harcanan saat 13 kat artıyor; saat başına kazanç 37,6’dan 12,4 rb’ye iner.
• Aynı 1.512 saat tek aralıkla 51.066, grup başına dağıtıldığında 18 saat daha az harcayarak 64.391 rb kazandırıyor; 756 saatlik bütçede fark yüzde elli altıdır.
• Serbest dağıtımda 120 kişilik saha ekibi ilk iki bütçede hiç eğitim almıyor. Bu sonuç bütçenin nereye gideceğini söyler; ölçülmeyen sütun sıfır sayıldığı için kimin hiç eğitilmeyeceğini söylemez.

Sonraki Adım

Üç ders de sürekli akan bir şeyi ölçtü: bulgu akışı, duyuru akışı, davranışın erimesi. Üçünün de ortak bir yanı vardı — ölçüm, olağan işleyiş sürerken yapıldı. Bir sonraki dersin konusu olağan işleyişin durduğu andır ve orada elde ölçüm yoktur, plan vardır: hangi hizmetin kaç dakikada ayağa kalkacağı, hangi sıraya göre, kimin hangi adımı yapacağı yazılıdır. Yazılı olmak doğrulanmış olmak değildir. Ölçülecek şey planın kalitesi değil, plan ile gerçek arasındaki farktır: tatbikatta kaç kalem tutmuyor, hedef süre ile ölçülen süre arasında kaç dakika var ve o farkın hangi kalemden geldiği.